<ul>
<li><a href="http://danluan.org/node/960">Phan Chu Trinh vs Phan Bội
Châu: "Bạo động kịch liệt" và bế tắc</a></li>
<li><a href="http://danluan.org/node/874">Phan Chu Trinh vs Nguyễn Ái
Quốc: Thử đi tìm một lập trường đấu tranh cho dân tộc
Việt Nam</a></li>
</ul></div>
<h2>MỘT CHÌA KHÓA ĐỂ ĐI VÀO HIỆN TƯỢNG PHAN CHÂU TRINH</h2>
Đầu Pháp chính phủ thư (tức Thư gửi toàn quyền Beau),
Đông Dương chính trị luận, Thư thất điều… Lâu nay, nói
tới Phan Châu Trinh, người ta thường chỉ được biết các
luận văn ấy.
Song, có một tài liệu theo tôi đáng gọi là chìa khóa để đi
vào hiện tượng PCT, đó là bài viết Pháp Việt liên hiệp
hậu chi Tân Việt Nam (PVLHHCTVN) (tạm dịch Nước Việt Nam mới
sẽ như thế nào sau khi Pháp -- Việt liên hiệp)
Tôi lần đầu được đọc bài này là từ tập sách Phan Châu
Trinh tuyển tập của Nguyễn Văn Dương, in ra ở NXB Đà Nẵng
1995; sau được Vĩnh Sính giới thiệu kỹ hơn trong một bài in
trong cuốn sách Từ Đông sang Tây 2005 và trên mạng Diễn đàn
2007.
Theo các nhà nghiên cứu trên, PVLHHCTVN là một bản thảo được
khởi thảo vào khoảng 1910. Nội dung tác phẩm hết sức phong
phú, như có đoạn nói về lịch sử giao thiệp VN với Trung
Quốc, lịch sử giao thiệp giữa nước Nam với nước Pháp;
nhưng nhiều phần -- mà là những phần chính có liên quan tới
nội dung chính nêu trong tiêu đề -- chưa hoàn thành.
Ngay ở dạng như hiện nay thì PVLHHCTVN vẫn đáng được
coi như một chìa khóa để hiểu tác giả: được viết hay
nhất là phần ông nói về mình, trong sự phân biệt với PBC
(Phan Bội Châu).
Khi miêu tả các nhà hoạt động xã hội -- các nhà cách
mạng được nhiều người biết tiếng, các tài liệu ở ta
thường chỉ đi vào khuynh hướng chính trị của người ấy.
Phần cá tính bị lảng tránh.
Khi nói cá tính thực ra chúng tôi muốn nói tới từ sự
xuất thân, quê hương gia đình, cho tới học vấn cách biểu
lộ tình cảm, cách hiểu về ý nghĩa đời sống quan niệm về
hành động về hạnh phúc của một con người.
Miễn là biết cách phân tích, người ta sẽ thấy cái
phần gọi là cá tính này thực ra mang rất nhiều yếu tố xã
hội.
Và đó là phương hướng chi phối Phan Chu Trinh khi viết
về Phan Bội Châu.
Phan Chu Trinh viết Pháp Việt liên hiệp hậu chi Tân Việt Nam
sau khi ở tù ra. Ở tù sau mấy cuộc binh biến và dân biến
thất bại. Ông lấy bản thân và các đồng chí ra để phân
tích. Với ông, cắt nghĩa các biến động đó, cũng là một
cách xác định lại đường hướng tư tưởng của mình.
Người đọc cảm thấy tác giả có một sự thôi thúc "gọi
sự vật bằng cái tên của nó" tức phải viết ra bằng
được điều mình đã tâm niệm, để trình với lịch sử.
<h2>MỘT ĐIỂN HÌNH CỦA NGƯỜI CÁCH MẠNG ĐẦU THẾ KỶ
XX</h2>
Sự sáng suốt và chừng mực của PCT là ở chỗ bao giờ
viết về PBC ông cũng theo lối đề cao chỗ mạnh chỗ khả
thủ, để rồi liền sau đó mới đi vào đào cùng tát cạn
nói bằng hết những nhược điểm nó là chỗ không thể chấp
nhận được của đối tượng.
"PBC là người rất có chí khí có nghị lực, nhẫn
nhục dám làm; có điều tin vào thì không chịu bỏ, dẫu có
sấm sét cũng không đổi. Nay sĩ phu khắp nước chưa ai có thể
ví với ông ấy. Tiếc thay học thuật không rành, thời thế
không rõ, thích dùng quyền thuật (ý nói mánh lới mưu mẹo --
VTN chú), tự dối mình dối người, ngoan cố không đổi. Lớn
lời không ai bì, hãm quốc dân vào đất chết cam chịu tiếng
ác mà không tự biết (Nguyễn Văn Dương Phan Châu Trinh tuyển
tập, sách đã dẫn ở trên, tr 530)
Ở một đọan dưới:
"Ông ấy là người khẳng khái dám làm, không kể thân
mình, sức tự tin rất sâu, hễ cho là phải thì sống chết
không đổi …Nhưng ông ấy cậy sức làm bậy, sẵn lòng giết
người cố chấp theo ý mình, xem người đều không bằng ta
(tlđd, tr 542).
Có mấy điều PCT hẳn đã tự lưu ý khi viết những
đoạn này.
Thứ nhất luôn luôn nhấn mạnh rằng ông rất thân rất
quyến luyến Phan Bội Châu.
Thứ hai theo PCT, những đức tính trên, cả hay lẫn dở,
cũng như mọi đức tính khác của PBC đều là tiêu biểu cho
dân Việt Nam.
Đã có một sự giải phóng về tư tưởng. Tác giả
vượt lên những thói thường của những người cùng hoạt
động giữ ý với nhau, cốt "dĩ hòa vi quý" xuê xoa che giấu
cho nhau.
Chẳng những thế, ông còn biết mang lại cho nhận thức
của mình một ý nghĩa có liên quan tới cả xã hội. Khi đã
hiểu là có nói gì về PBC cũng là vì cái chung, ông càng tự
tin trên đường tìm tới bản chất của hiện tượng.
Ông gọi PBC là ngông cuồng.
Ông nói thẳng PBC không hiểu gì về thời thế, "không có
phương châm gì", hành động thì "chạy bậy ra nước
ngoài", phát ngôn thì "nói năng bậy bạ" (tr 514)
Ông đưa ra một sự thực -- PBC đọc sách rất ít,
nhất là những sách mới. Khi miêu tả rằng có nhiều việc PBC
biết rằng thất bại vẫn làm, ông phanh phui động cơ hành
động của PBC là "lợi dụng chỗ kém của quốc dân để
làm rõ cái hay của mình".
Phi PCT thì không ai dám nói rằng trong việc xúi người khác
xông lên, đẩy người khác vào nơi chết chóc, PBC thật không
ngờ rằng khách quan mà xét mình đã hiện ra như một người
tàn ác "đến giết hết cả giống nòi mà chưa thôi" (tr
532)
<h2>NÓI VỀ NGƯỜI ĐỂ NÓI VỀ MÌNH</h2>
Những ai từng nghiên cứu lịch sử VN thế kỷ XX hẳn
biết xã hội nơi đây được thúc đẩy không phải bởi các
nhà tư tưởng mà bởi các nhà hành động, mà PBC là một ví
dụ chói sáng.
Nhiểu phần trong cái gọi là cá tính của PBC nói ở trên cũng
rất phổ biến ở các thế hệ cách mạng thời đại tiếp sau.
Theo nghĩa này người đọc ngày hôm nay dù chưa có dịp hiểu
sâu hiểu kỹ về các đối tượng PCT đề cập, song cũng dễ
có điều kiện để kiểm tra lại sự chính xác trong những
khái quát của ông.
Vấn đề tiếp theo là dùng những gợi ý mà PCT đã nêu
để đi vào phân tích đường lối hoạt động của mỗi nhà
cách mạng trong quá khứ.
Việc này chính PCT đã thử làm. Ông từng so sánh mình và
nhân vật song đôi của mình – mà ông gọi là hai người
thuộc hai đảng-- , ở từng việc một.
"Bội Châu không xét thời thế, không kể lợi hại mà
chủ trương bài Pháp thì thủ đoạn không thể không do bạo
động mà ra. Bạo động ắt thất bại và ắt chết. Dân biết
cái thế ắt thất bại ắt chết thì ắt không theo. Cho nên
[phải tính chuyện - VTN thêm cho lọn nghĩa] lợi dụng cái ngu
của dân, lợi dụng dân không có đường sống [mà rủ rê
lôi kéo họ]. Đã lợi dụng dân ngu không có đường sống, cho
nên không nói khai trí trị sinh; cho nên hội học hội diễn
thuyết hội buôn không cần lập, sợ rằng dân khôn, dân không
có đường sống thì ắt không nghe lời ông ấy. Đã chủ
trương bạo động thì cái thế lợi dụng phải mờ ám, cho nên
sự vận động của đảng ấy đều là làm giấu, là rủ rê
các kẻ ngu trong dân để lấy tiền mà người và việc đều
không xuất hiện cho nên xét nó khó. Vả lại đảng ấy đã
lợi dụng cái ngu của dân mà thủ đoạn lợi dụng mờ ám cho
nên kẻ theo phần nhiều đều là bọn du đãng, thấy lợi quên
chết. Còn trung lưu trong xã hội thì không có [có lẽ là không
quá – VTN chú] một vài người, mà đều là người ngoan cố,
vô học, mờ ám vì thời cuộc, không đáng đếm xỉa đến.
Tôi đã chủ trương cậy Pháp, thì thủ đoạn không thể
không do tự trị mà ra.. Tự trị cũng chẳng là việc dễ lắm
đâu, việc hỏng ắt cũng chết. Nếu không phải là kẻ chí sĩ
yêu nước không kể sống chết lại hiểu rõ thời thế thì
không dám làm theo. Cho nên lợi cho trí dân, lợi cho dân có
đường sống. Đã lợi trí, lợi có đường sống cho nên không
thể không nói khai trí trị sinh; cho nên cái thế là không thể
không lập nhiều hội học, hội diễn thuyết, hội buôn. Bởi
vì trông dân có trí, dân có đường sống, sau đó tôi có nói
ra, họ mới nghe theo. Cho nên cái chủ nghĩa kia đã chủ trương
tự trị thì thế lợi dụng phải rõ ràng, cho nên sự vận
động của đảng tôi toàn là tụ tập dân chúng, đường
đường chính chính diễn thuyết, họp chí sĩ, khảo cứu
chính trị thời thế, ăn to nói lớn, người và việc ai nấy
đều thấy, cho nên xét nó rất dễ. Chủ nghĩa của tôi đã
lợi dụng dân trí, thủ đoạn lợi dụng rõ ràng cho nên những
kẻ nghe theo đều là người đọc sách biết lẽ, vì nước
quên mình…" (tlđd, tr. 544-545)
Một bên thì duy ý chí, cốt làm lấy được điều muốn
làm, "lấy cứu cánh biện minh cho phương tiện" , đi tới
nhiều chỗ mờ ám, và chỉ khai thác được cái phần kém cỏi
trong cộng đồng cũng như trong mỗi người. Bên kia thì đàng
hoàng minh bạch, hướng về trí tuệ về ánh sáng.
***********************************
Entry này được tự động gửi lên từ trang Dân Luận
(http://danluan.org/node/8416), một số đường liên kết và hình
ảnh có thể sai lệch. Mời độc giả ghé thăm Dân Luận để
xem bài viết hoàn chỉnh. Dân Luận có thể bị chặn tường
lửa ở Việt Nam, xin đọc hướng dẫn cách vượt tường lửa
tại đây (http://kom.aau.dk/~hcn/vuot_tuong_lua.htm) hoặc ở đây
(http://docs.google.com/fileview?id=0B_SKdt9lFNAxZGJhYThiZDEtNGI4NC00Njk3LTllN2EtNGI4MGZhYmRkYjIx&hl=en)
hoặc ở đây (http://danluan.org/node/244).
Dân Luận có các blog dự phòng trên WordPress
(http://danluan.wordpress.com) và Blogspot (http://danluanvn.blogspot.com),
mời độc giả truy cập trong trường hợp trang Danluan.org gặp
trục trặc... Xin liên lạc với banbientap(a-còng)danluan.org để
gửi bài viết cho Dân Luận!
Không có nhận xét nào:
Đăng nhận xét