chữ nào, về phương diện tần số xuất hiện, được phổ
cập; về phương diện từ nguyên, đơn giản và dễ hiểu; về
phương diện lý tưởng, được nhiều người đồng thuận;
nhưng về phương diện ngữ nghĩa, lại mơ hồ; và về phương
diện chính trị, lại bị lợi dụng nhiều như chữ dân chủ.
Ở đâu cũng nghe chữ dân chủ. Chữ dân chủ xuất hiện ngay
trong tên chính thức của nhiều nước (chẳng hạn, ở Việt Nam
trước đây, "Việt Nam Dân Chủ Cộng Hòa") hoặc trong hàng
tiêu ngữ thường được viết dưới quốc hiệu. Chữ dân chủ
cũng được đặt làm tên các đảng phái chính trị. Phần lớn
các cuộc cách mạng nổi lên từ đầu thế kỷ 20 đều nhắm
đến lý tưởng dân chủ. Các cuộc cách mạng bùng nổ ào ạt
từ cuối thế kỷ 20 lại càng giương cao ngọn cờ dân chủ.
Nhân danh dân chủ, người ta phá sập bức tường Bá Linh. Nhân
danh dân chủ, người ta tuyên bố khai tử chủ nghĩa cộng sản
từng có thời thống trị cả một nửa nhân loại. Gần đây,
cũng nhân danh dân chủ, người dân ở một số nước Trung
Đông và Bắc Phi xuống đường thách thức lại các chế độ
chuyên chế từng bóp nghẹt tự do của họ trong cả mấy chục
năm ròng rã.
Mà không phải chỉ mới phổ biến gần đây. Khái niệm dân
chủ, vốn gắn liền với nền văn minh La Hy, đã xuất hiện
từ lâu. Chữ "democracy" (dân chủ) trong tiếng Anh và một
số ngôn ngữ Tây phương khác hiện nay có gốc gác từ tiếng
Hy Lạp cả hơn hai ngàn năm trăm năm trước, trong đó,
"demos" là dân, nhân dân; và "kratos" là trị, cai trị. Có
lẽ nó hoàn toàn tương đương với chữ "dân chủ" mà chúng
ta đang sử dụng: dân làm chủ. Không có người nào tóm tắt
khái niệm dân chủ ấy hay bằng Abraham Lincoln trong câu nói nổi
tiếng: "chính quyền của dân, do dân và vì dân".
Đơn giản như thế, nhưng đi vào thực tế, khái niệm dân chủ
bỗng trở thành phức tạp lạ lùng.
<h2>Thứ nhất, dân (hay nhân dân) là ai?</h2>
Nhân dân, như một toàn khối, là một khái niệm mơ hồ, hàm
hồ và phi thực. Ở đâu người ta cũng phải lựa chọn, và
lựa chọn cũng có nghĩa là loại trừ. Ngày xưa, trong các nền
dân chủ sơ khai thời cổ đại Hy Lạp, có ba thành phần bị
loại trừ: những người ngụ cư, nô lệ và phụ nữ. Sau,
dưới thời trung cổ, một thành phần khác bị loại trừ:
những kẻ ngoại đạo. Ngay dưới những chế độ dân chủ
thực sự thời hiện đại, thoạt đầu, cũng có nhiều thành
phần bị loại trừ, chủ yếu vì lý do chủng tộc: người da
đen ở Mỹ và người thổ dân ở Úc. Ngay cả khi không phải
vì những lý do liên quan đến chủng tộc, giới tính, tôn giáo
hay giai cấp, sự loại trừ vẫn có thể xảy ra giữa đa số
và thiểu số; có khi, do thiết chế, chính đa số cũng có thể
bị loại trừ như trường hợp cuộc bầu cử Tổng thống ở
Mỹ năm 2000 khi Al Gore chiếm được đa số phiếu phổ thông
nhưng lại thua Georges W. Bush, người được nhiều phiếu của
cử tri đoàn.
<h2>Thứ hai, bằng cách nào nhân dân làm chủ đất nước, qua
đó, làm chủ số phận của mình. </h2>
Trên lý thuyết, có hai cách chính: một là trực tiếp; hai là
gián tiếp, qua các đại biểu. Cách trên, về giá trị, được
coi là tối ưu, nhưng trên thực tế, ở tầm quốc gia, hầu như
bất khả thực hiện. Cách dưới, từ Cách mạng Pháp về sau,
được xem như là hình thức khả thi duy nhất của dân chủ,
từ đó, thuật ngữ "dân chủ đại biểu" (representative
democracy) được ra đời. Nhưng ở đây lại nổi lên một số
vấn đề. Chẳng hạn, thế nào là "đại biểu"? Theo A.H.
Birch, trong cuốn Representation (1972), khái niệm "đại biểu"
có ít nhất ba cách dùng khác nhau: một, người hành động nhân
danh quyền lợi và sở thích của kẻ khác; hai, người chia sẻ
một số đặc điểm của cả một tập thể nào đó; và ba,
người tự đồng nhất mình với một tầng lớp nhất định.
Sau khi xác định ý nghĩa của chữ "đại biểu", lại gặp
một vấn đề khác: làm thế nào để chọn các đại biểu
ấy? Trong lịch sử, có nhiều hình thức chọn lựa khác nhau,
và không phải hình thức nào cũng thực sự dân chủ, nhất là
khi những người được xem là đại biểu ấy không phải lúc
nào cũng tôn trọng nguyện vọng của những người đã bầu cho
mình.
Tuy nhiên, những sự khác biệt ấy cũng không ngăn cản giới
trí thức và chính trị gia thành tâm và có thiện ý đạt đến
một số đồng thuận nhất định để có thể phân biệt
được dân chủ thực sự với những hình thức phi dân chủ hay
dân chủ giả hiệu.
Nói một cách tóm tắt, dân chủ phải bao gồm ít nhất một
số yếu tố:
<span class="underlined-text">Một, nói đến dân chủ, trước hết,
là nói đến cơ chế, đến cách thức tổ chức chính
quyền</span>. Một chế độ dân chủ phải được dân bầu một
cách tự do và bình đẳng. Tính chất tự do và bình đẳng ấy
chỉ có thể thực hiện được với một số điều kiện nhất
định: thứ nhất, quyền phổ thông đầu phiếu cho mọi người
thành niên; thứ hai, mọi người đều có quyền tham gia vào các
hoạt động chính trị và xã hội, đặc biệt, được quyền
đối lập và phản biện, quyền tuyên truyền và vận động cho
lập trường và quan điểm của mình; điều đó có nghĩa là,
thứ ba, sinh hoạt chính trị phải dựa trên nền tảng đa
nguyên và đa đảng.
Tuy nhiên, bầu cử và đa đảng không bảo đảm được dân
chủ nếu chính quyền không tổ chức bầu cử một cách nghiêm
minh hoặc sau đó, không tôn trọng kết quả bầu cử (như
trường hợp Miến Điện hay Zimbabwe trước đây). Do đó, cần
thêm hai điều kiện này nữa: tính chất khả kiểm
(accountability) và tinh thần thượng tôn pháp luật. Tính chất
khả kiểm lại dựa trên sự minh bạch của chính phủ và
quyền tự do thông tin và ngôn luận của mọi người. Trong khi
đó tinh thần thượng tôn pháp luật chỉ có ý nghĩa khi tư
pháp được độc lập với hành pháp.
Hơn nữa, nói đến cơ chế, không nên chỉ nghĩ đến nhà
nước. Trong một xã hội dân chủ, nhà nước chỉ là một bộ
phận trong mạng lưới các thiết chế đa dạng và phức tạp,
bao gồm các tổ chức chính trị, tôn giáo, nghiệp đoàn, văn
hóa, xã hội, thương mại, v.v… Các tổ chức này phải được
độc lập với chính quyền và nhằm phát huy một xã hội dân
sự lành mạnh để, một mặt, củng cố tình liên đới giữa
các cá nhân, mặt khác, bảo vệ quyền lợi của các cá nhân
trước khuynh hướng bao trùm và khống chế tất cả của nhà
nước.
<span class="underlined-text">Hai, tất cả các cơ chế ấy phải
được vận hành trên một nguyên tắc: pháp trị.</span> Dân
chủ chỉ thực sự là dân chủ khi nó được đặt trên nền
tảng pháp luật. Pháp luật ấy, một mặt, gắn liền với
những giá trị phổ quát của nhân loại; mặt khác, chi phối
mọi thành viên trong xã hội, hoàn toàn không có ngoại lệ,
nghĩa là không có ai, tuyệt đối không có ai, dù là vua hay
tổng thống hay tổng bí thư đảng, có thể đứng trên pháp
luật được.
Hai yếu tố trên rất được nhiều người nhắc đến. Nhưng
dân chủ không phải chỉ là cơ chế hay nguyên tắc. Dân chủ
còn là một hệ thống niềm tin và giá trị. Bởi vậy đằng
sau các cơ chế hay nguyên tắc ấy bao giờ cũng có một thứ
văn hóa chính trị đặc biệt được xây dựng trên ba nền
tảng chính: Thứ nhất, sự tôn trọng nhân quyền, trong đó có
hai quyền cơ bản nhất: tự do và bình đẳng của mọi công
dân. Không được quyền nhân danh bất cứ thứ gì, kể cả đa
số, để áp chế, tước đoạt quyền lợi hay chà đạp lên
nhân phẩm của người khác thuộc phe thiểu số. Một xã hội
dân chủ thực sự, một mặt, thực hiện ước muốn của đa
số, nhưng mặt khác, phải bảo đảm quyền lợi của thiểu
số. Điều quan trọng là việc bảo vệ quyền tự do và bình
đẳng của con người phải được thiết chế hóa chứ không
phải chỉ dựa vào thiện chí của các nhà lãnh đạo. Thứ hai,
một văn hóa dân sự (civic culture) với hai trọng tâm là ý
thức trách nhiệm và sự tin cậy đối với cộng đồng và
đất nước. Thứ ba, tôn trọng sự đa dạng. Đây là sự khác
biệt chính giữa dân chủ cổ điển (ở Hy Lạp) và dân chủ
hiện đại: trong khi dân chủ cổ điển dựa trên sự thống
nhất và đồng nhất, dân chủ hiện đại dựa chủ yếu trên
sự đa dạng và sự khác biệt.
Không phải cái gọi là dân chủ nào cũng hội đủ các đặc
điểm nêu trên. Bởi vậy, trên thế giới mới có dân chủ
thật và dân chủ giả (pseudodemocracy). Dưới các nền dân chủ
giả, dân chúng cũng được phát phiếu đi bầu. Nhưng họ chỉ
được bầu những người đã được ai đó lựa chọn sẵn. Và
họ hoàn toàn không kiểm soát được hai điều mà, trên nguyên
tắc, họ cần và có quyền kiểm soát: thứ nhất, quá trình
đếm phiếu (không phải ngẫu nhiên mà ở các nền dân chủ
giả, những người thắng cử bao giờ cũng thắng một cách
hết sức vẻ vang, toàn 100% hoặc gần gần 100%!), và thứ hai,
quá trình hoạt động của các đại biểu sau khi thắng cử.
Bạn thử nghĩ xem nền dân chủ ở Việt Nam hiện nay là thật
hay là giả?
***********************************
Entry này được tự động gửi lên từ trang Dân Luận
(http://danluan.org/node/8370), một số đường liên kết và hình
ảnh có thể sai lệch. Mời độc giả ghé thăm Dân Luận để
xem bài viết hoàn chỉnh. Dân Luận có thể bị chặn tường
lửa ở Việt Nam, xin đọc hướng dẫn cách vượt tường lửa
tại đây (http://kom.aau.dk/~hcn/vuot_tuong_lua.htm) hoặc ở đây
(http://docs.google.com/fileview?id=0B_SKdt9lFNAxZGJhYThiZDEtNGI4NC00Njk3LTllN2EtNGI4MGZhYmRkYjIx&hl=en)
hoặc ở đây (http://danluan.org/node/244).
Dân Luận có các blog dự phòng trên WordPress
(http://danluan.wordpress.com) và Blogspot (http://danluanvn.blogspot.com),
mời độc giả truy cập trong trường hợp trang Danluan.org gặp
trục trặc... Xin liên lạc với banbientap(a-còng)danluan.org để
gửi bài viết cho Dân Luận!
Không có nhận xét nào:
Đăng nhận xét