bạn học thời phổ thông: anh ta vừa được nhận vào làm trong
một tập đoàn truyền thông có tiếng trong nước. Anh này học
hành cũng không giỏi giang gì, chỉ vì gia đình anh có công với
"cách mạng" nên được ưu đãi thôi. Rồi mới hôm qua đây
tôi lại nhận được một tin kém vui từ người bạn gái mà
tôi yêu mến nhất: cô ấy tốt nghiệp loại khá nhưng vì lý
lịch không được tốt và lại là con gái nên đã không được
nhận vào làm ở vị trí công việc vẫn thường dành cho nam
giới. Tôi thật không biết phải làm sao để vừa vui cho một
người trong khi phải chia buồn với một người khác!
Ở Việt Nam hiện nay tồn tại một vấn đề hết sức đáng
lo, đó là sự bất công hiện diện khắp mọi nơi không những
trong đời sống xã hội,trong tâm thức của người dân mà cả
trong hệ thống luật cũng như trong cách thức thi hành luật.
Cùng với các vấn đề khác trong xã hội, tình trạng bất công
ngày càng nổi lên như một hiện thực nan giải, mà hệ lụy
của nó đối với đạo đức xã hội và nền văn hóa thật
đáng ngại. Thiết nghĩ, khi mọi giềng mối xã hội và đạo
đức đều bị lung lạc, may ra ta còn cứu vãn nổi bằng lẽ
công bằng, thế nhưng tầm quan trọng to lớn của nó ngày hôm
nay vẫn chưa được nhận thức đúng cả trong nền văn hóa và
cả trong nền chính trị.
<h2>Vai trò của sự công bằng</h2>
Công bằng là một quan niệm đạo đức căn bản của nhân
loại. Nó cũng là một trong những tiêu chí của chủ nghĩa tự
do, là biểu hiện đặc trưng của những nền dân chủ pháp
trị trên thế giới, và cũng là một giá trị tinh thần tốt
đẹp cho xã hội mà những người Việt tâm huyết với đất
nước đang cố tâm theo đuổi. Một xã hội không thể được
xem là văn minh , tiến bộ nếu ở đó không hiện hữu sự công
bằng. Sự công bằng vốn gắn liền với tinh thần đạo đức,
giáo lý tôn giáo và pháp luật,vì thế ảnh hưởng của nó là
vô cùng to lớn đối với đời sống vật chất và tinh thần
của từng cá nhân, và của toàn xã hội. Công bằng là ngay
thẳng, không thiên vị trong cách hành xử và đối đãi giữa
các cá nhân nói riêng hay là sự hài hòa, cân đối của nền
luật pháp xã hội nói chung. Quan niệm về tính công bằng
được đặt trên nền tảng triết học nhân bản. Vì rằng
mỗi con người sống trên thế giới đều mong muốn thọ
hưởng những điều tốt đep, những gì người này mong muốn
thì người khác cũng ước ao, thế nên cái gì mình căm ghét
thì cũng tuyệt đối không thể mang đến cho người khác.
Trong mối quan hệ giữa người với người, sự công bằng trở
thành một yếu tố mang lại sự hài hòa và đồng thuận. Còn
trong nhãn quan vĩ mô toàn xã hội, điều này đóng vai trò xoa
dịu xung đột, ổn định xã hội và bồi dưỡng đạo đức.
Sự công bằng có thể được xem xét dưới hai bình diện khác
nhau, thứ nhất đó là tính công bằng trong nền văn hóa được
thể hiện trong đạo đức xã hội, phong tục,tập quán; và
thứ hai là tính công bằng của nền luật pháp. Thế nhưng hai
phạm vi ảnh hưởng này lại có mối quan hệ tương hỗ sâu
sắc. Một nền văn hóa mang những yếu tố thể hiện sự công
bằng sẽ cùng với những thiết chế khác trong xã hội thúc
đẩy việc xây dựng một nền luật pháp công bằng, ngược
lại hệ thống luật pháp công bằng đó lại có tác dụng tạo
điều kiện và nuôi dưỡng tinh thần tôn trọng công bằng trong
xã hội.
Tình yêu thương con người được nhắc đến nhiều trong các
giáo lý tôn giáo như: lòng "từ bi" của đạo Phật, tinh
thần "bác ái", của Cơ Đốc giáo, và chữ "nhân" trong
Khổng giáo. Người Việt chúng ta từ xa xưa cũng luôn ca ngợi
và xây dựng nhân cách con người trên nền tảng những chuẩn
mực đạo đức tốt đẹp như thế. Nhưng nếu khi người ta
chỉ biết yêu thương bản thân và gia đình họ, sẵn sang làm
phương hại đến lợi ích của người khác thì đạo đức
đối với anh ta sẽ chỉ là những điều vô nghĩa, lúc đó sự
công bằng đóng vai trò quyết định. Anh có thể không yêu
thương người đồng loại, nhưng vì anh vẫn là một cá thể
của xã hội, anh phải có nghĩa vụ chấp nhận những quy tắc
chung đem lại sự công bằng cho tất cả mọi người; nếu
không anh sẽ bị trừng phạt. Đó chính là lối cư xử của con
người trong xã hội có sự quản lý của quyền lực nhà
nước.
<h2>Sự thiếu vắng của tính công bằng trong nền văn hóa</h2>
Nước ta là một tiểu quốc nằm bên cạnh Trung Hoa, một quốc
gia có nền văn hóa đồ sộ. Sang thế kỷ 10, dù đã thoát
khỏi hơn 1000 năm Bắc thuộc đen tối, nhưng tư tưởng của
nền văn hóa Khổng giáo vẫn ảnh hưởng sâu sắc đến văn
hóa Đại Việt cho mãi tận đến nửa đầu thế kỷ 20 khi dân
tộc Đại Việt tiếp xúc sâu rộng với nền văn hóa Phương
Tây ảnh hưởng đó mới bắt đầu phai mờ dần.
Theo Nho giáo, trong năm điều thường hằng cần phải có (ngũ
thường) của những bậc mày râu được gọi là "quân tử"
có: nhân, lễ, nghĩa, trí, tín; thì chẳng có một từ nào dành
để ca ngợi tinh thần công bằng cả. Trong tất cả các giá
trị đạo đức của nền văn hóa Đại Việt ta, tính công
bằng thể hiện khá mờ nhạt. Nho giáo là triết học chú
trọng "đức trị". "Đức" hay đạo đức tất nhiên là
những "khuôn vàng thước ngọc" trong cư xử của con người,
nhưng thế giới đâu phải toàn người tốt. Nên trong việc
quản lý một xã hội bằng quyền lực nhà nước,"đức
trị" không phải là phương pháp đủ tốt để trở thành
phương tiên chủ yếu nhằm đạt đến một xã hội hài hòa.
Hơn nữa, văn hóa Nho giáo vốn hàm chứa nhiều yếu tố và
triết lý tiềm ẩn sự bất công và ràng buộc con người,
điều này có thể được minh chứng trong nhiều phương diện.
Một số nhà cai trị ở nước ta còn ảnh hưởng tư tưởng
của phái Pháp Gia, mà tiêu biểu là Hàn Phi Tử. Thế nhưng trong
cái nền chính trị "dụng pháp trị", tức là chỉ "dùng
luật để cai trị" ấy cũng có một câu nói nổi tiếng:
"lễ bất hạ thứ dân, hình bất thướng đại phu". Đây là
một minh chứng tiêu biểu cho nền chính trị chỉ dùng luật
để cai trị người dân (rule by law), chứ những hình phạt của
pháp luật kia chẳng thể động đến những người thuộc tầng
lớp trên của xã hội. Từ đó, nó tạo ra những loại ý thức
xã hội mâu thuẫn, hẹp hòi và đầy bất công.
Cùng với nền chuyền chế tập quyền phong kiến nước ta cũng
như nhiều nước phương Đông khác, qua nhiều thế kỷ, vẫn
không xậy dựng được một hệ thống luật pháp công bằng.
Vì dù luật pháp khoát cái danh hiệu biểu trưng cho sự công
bằng, nhưng nếu bản thân nó được tạo ra từ thể chế
độc tài chuyên chế thì nó chẳng thể công bằng được, có
nghĩa là nó chỉ được dùng để cai trị người dân và bảo
vệ địa vị của giới cầm quyền chứ không phải để bảo
vệ sự công bằng. Theo tôi,công bằng nếu không phải là đức
tính tốt đẹp được coi trọng hàng đầu thì cũng xứng đáng
với vị trí thứ hai. Vì khi những đạo đức đáng ca ngợi
kia đã bị tha hóa và không còn được tôn trọng nữa, thì tinh
thần công bằng sẽ vẫn có thể phát huy sức mạnh của nó.
Cái chúng ta cần chính là một nền pháp trị thực thụ vì nó
là phương tiện để đạt được sự công bằng rộng rãi toàn
xã hội.
Với tất cả những hệ lụy của nền văn hóa bị ảnh hưởng
của văn hóa Trung Hoa từ thời trung cổ phong kiến cho đến
những khuyết tật của kiểu văn hóa Marx-Lenin thời kỳ cai
trị của đảng Cộng Sản, người dân ta cho đến nay vẫn chưa
thể hình thành rõ ràng những ý niệm về sự công bằng giữa
người với người trong xã hội hiện đại và văn minh. Còn
xét về mặt thể chế, chúng ta cũng chưa thọ hưởng được
một nền luật pháp công bằng, với đầy đủ tất cả các cơ
cấu xã hội đảm bảo cho tính công bằng của nó... Làm sao
người ta có thói quen tôn trọng lẽ công bằng và thực hiên
sự công bằng trong xã hội khi chưa bao giờ được sống và
nhận được sự bảo vệ từ một hệ thống luật công bằng
?!
<h2>Nền dân chủ pháp trị tạo dựng sự công bằng xã
hội</h2>
Đối với nền văn hóa Tây phương, tôi có một sự thích thú
đặc biệt cũng chính bởi tính tôn trọng công bằng của họ.
Dù cho đến thế kỷ 18, những lý thuyết về chủ nghĩa phóng
khoáng mới thực sự hoàn thiện; và từ đó họ đã mất
khoảng thời gian gần hai thế kỷ để có thể xây dựng những
nhà nước dân chủ thực sự đầu tiên trên thế giới;nhưng
người phương Tây với nền văn hóa khai phóng hơn nhiều so
với nền văn hóa phương Đông cùng với những điều kiện
lịch sử đặc thù đã tạo lập được những hệ thống luật
pháp khá hoàn chỉnh từ lâu. Nói cách khác, trước khi có
được nền dân chủ tự do có thể nói là hoàn chỉnh như ngày
nay, họ đã có được một nền pháp trị đáng ngạc nhiên.
Điều mà cho đến nay, đối với người dân Việt Nam vẫn còn
là niềm mong ước.
Thực ra, việc xây dựng một hệ thống pháp luật công bằng,
minh bạch, làm nhiệm vụ thực thi công bằng xã hội và bảo
vệ công lý phải tốn một khoảng thời gian nhất định và
những điều kiện chính trị xã hội cụ thể, chứ không phải
đơn giản chỉ là một vài sửa chữa mang tính tiểu xảo trong
Hiến pháp, cùng với việc tách Tòa án ra khỏi Hành pháp và
Lập pháp như những việc mà nhà cầm quyền Việt Nam đang dự
định làm. Muốn có được nền pháp trị - rule of law (chứ
không phải pháp quyền - rule by law) để từ đó xây dựng
được một xã hội tôn trọng lẽ công bằng, chúng ta có rất
nhiều việc phải làm: từ việc xây dựng một bản Hiến Pháp
dân chủ,thực hiện tam quyền phân lập (chứ không phải "tam
quyền thống nhất"), một chính phủ hành pháp hiệu quả,
đến xã hội dân sự mạnh mẽ, linh hoạt. Đây cũng là những
điều kiện chủ yếu của một chế độ chính trị dân chủ.
Thiếu một trong những tiêu chí này thì nền dân chủ tự do
không thể hiện hữu theo đúng nghĩa của nó.
Có lẽ sự công bằng không đẹp đẽ như lòng nhân ái, cũng
không sáng giá như trí tuệ, nhưng nó lại có thể giúp chúng ta
yên tâm sống một cách tự do trong xã hội mà không sợ bị
ngược đãi. Hiểu được ý nghĩa to lớn của nó đối với
đời sống và sự tiến bộ của con người, chúng ta mới có
động lực để có những hành động thích hợp. Thế nhưng theo
cách nhìn chủ quan của tôi, các bạn trẻ Việt Nam hiện nay ít
quan tâm đến sự công bằng trên cả bình diện đạo đức và
luật pháp. Trong giới hạn bài viết và trình độ của người
viết, tôi chỉ hi vọng có thể nêu ra một vài ý kiến nhằm
gợi mở một cách nhìn, khác với những gì các bạn đã và
đang có. Và cũng mong một phần nào có được sự đồng thuận
của các bạn.
<em>Huỳnh Thục Vy</em>
***********************************
Entry này được tự động gửi lên từ trang Dân Luận
(http://danluan.org/node/8369), một số đường liên kết và hình
ảnh có thể sai lệch. Mời độc giả ghé thăm Dân Luận để
xem bài viết hoàn chỉnh. Dân Luận có thể bị chặn tường
lửa ở Việt Nam, xin đọc hướng dẫn cách vượt tường lửa
tại đây (http://kom.aau.dk/~hcn/vuot_tuong_lua.htm) hoặc ở đây
(http://docs.google.com/fileview?id=0B_SKdt9lFNAxZGJhYThiZDEtNGI4NC00Njk3LTllN2EtNGI4MGZhYmRkYjIx&hl=en)
hoặc ở đây (http://danluan.org/node/244).
Dân Luận có các blog dự phòng trên WordPress
(http://danluan.wordpress.com) và Blogspot (http://danluanvn.blogspot.com),
mời độc giả truy cập trong trường hợp trang Danluan.org gặp
trục trặc... Xin liên lạc với banbientap(a-còng)danluan.org để
gửi bài viết cho Dân Luận!
Không có nhận xét nào:
Đăng nhận xét