tiêu ra nhiều thời gian để ghi lại một cách công phu những
thảm cảnh gia đình có người mắc bệnh ung thư. Thế nhưng
họ không có những dữ liệu định lượng, những con số để
so sánh, để thuyết phục người đọc. Theo tôi, đó là một
khiếm khuyết lớn. Trong entry này, tôi so sánh vài tỉ số ung
thư để cho thấy rằng cần phải điều tra và nghiên cứu thêm
để đi đến một biện pháp có lợi cho người dân.
Trong vài năm gần đây chúng ta hay nghe và đọc về những làng
ung thư xuất hiện trên toàn quốc mà giới truyền thông có khi
gọi là sự bùng phát các "<em><strong>làng ung
thư</strong></em>". Mẫu số chung của các làng ung thư này là
sự hiện diện của các nhà máy kĩ nghệ và ô nhiễm môi
trường sống. Vì chưa có những nghiên cứu có hệ thống và
dữ liệu cụ thể nên rất khó để kết luận gì về mối
liên hệ nhân quả giữa môi sinh và phát sinh ung thư. Nhưng
thiếu bằng chứng về mối liên hệ không có nghĩa là mối
liên hệ không hiện hữu.
Có thể xem sự bộc phát của các làng ung thư là một hiện
tượng y tế công cộng rất đáng được quan tâm vì nó ảnh
hưởng đến cuộc sống và sức khỏe của nhiều cộng đồng.
Nhưng rất tiếc là đứng trước những thông tin về làng ung
thư, phản ứng của ngành y tế còn quá dè dặt đến độ
ngạc nhiên. Cuối năm 2005, phát biểu với báo chí về hiện
trạng "<em>làng ung thư</em>" Thạch Sơn (tỉnh Phú Thọ), một
thứ trưởng y tế nói: "<em>tỉ lệ ung thư tại Thạch Sơn
tương đương các tỉnh thành phía Bắc. Chưa có bằng chứng
về sự liên quan của tình trạng ô nhiễm môi trường và bệnh
ung thư.</em>" Một chuyên gia ung thư khác thì cho biết:
"<em>tỉ lệ mắc bệnh ung thư của Thạch Sơn không phải là
cao</em>". Có lẽ xuất phát từ đánh giá như thế của các
quan chức, dù các làng ung thư lần lượt xuất hiện mà ngành y
tế chưa có động thái nào để kiểm soát tình hình.
Mãi đến nay, khi báo Người lao động nêu vấn đề, <a
href="http://nld.com.vn/20110225114410624p0c1042/thu-tuong-yeu-cau-bao-cao-vu-noi-dau-lang-ung-thu.htm">Thủ
tướng yêu cầu phải kiểm tra</a>. Một vấn đề y tế công
cộng đã xảy ra hàng 5 năm trời mà phải cần đến ý kiến
của thủ tướng thì thật là bất bình thường.
Theo bài "<a
href="http://nld.com.vn/201102131224976p0c1002/noi-dau-lang-ung-thu.htm">Nỗi
đau 'làng ung thư'</a>", tại xã Thạch Sơn (Phú Thọ) có
hơn 50 người mắc bệnh ung thư, và tính từ 2010 đến nay đã
có hơn 30 người chết vì ung thư. Tuy nhiên, phóng viên không
cho biết làng Thạch Sơn có bao nhiêu cư dân. Nếu là một làng
trung bình ở Việt Nam, đó là một con số rất lớn. Không
thể bỏ qua được.
Dữ liệu thực tế không phù hợp với những đánh giá trên
của vị quan chức và chuyên gia. Tôi đã thu thập một số dữ
liệu về các làng ung thư và trình bày trong bảng dưới đây.
Theo nghiên cứu của Viện ung thư quốc gia, ở nước ta cứ
100.000 dân số thì có 106 nam và 59 nữ tử vong vì bệnh ung thư.
Áp dụng tỉ lệ này cho làng Thạch Sơn với dân số khoảng
7.000, chúng ta kì vọng sẽ có khoảng 6 người tử vong vì bệnh
ung thư, nhưng trong thực tế ở làng này mỗi năm có 15 người
chết vì ung thư. Nói cách khác, tỉ lệ tử vong vì ung thư ở
Thạch Sơn cao hơn tỉ lệ quốc gia đến 2,6 lần! Như vậy,
không thể nói rằng "<em>tỉ lệ mắc bệnh ung thư của Thạch
Sơn không phải là cao</em>".
Thật ra, số liệu mà tôi thu thập trong bảng dưới đây (rất
có thể chưa đầy đủ) cho thấy ở bất cứ làng ung thư nào
mà báo chí nêu, tỉ lệ tử vong do bệnh ung thư đều cao từ 3
đến 9 lần so với tỉ lệ tử vong của cả nước. Chẳng
hạn như làng Kim Thành (Nghệ An) chỉ 1.900 dân số, mà trong
thời gian 7 năm có đến khoảng 100 người tử vong vì ung thư,
và tỉ lệ này cao gấp 9 lần so với tỉ lệ của toàn quốc.
<strong><em>Tỉ lệ tử vong vì ung thư tại một số làng
xã</em></strong>
<table>
<tr>
<td>Làng / xã (tỉnh)</td>
<td>Dân số (ước tính)</td>
<td>Số tử vong do bệnh ung thư mỗi năm </td>
<td>Tỉ lệ tử vong tính trên 100.000 dân </td>
<td>So sánh với tỉ lệ trung bình toàn quốc (1)</td>
</tr>
<tr>
<td>Thạch Sơn (Phú Thọ)</td>
<td>7.000</td>
<td>15</td>
<td>214</td>
<td>2,6 lần</td>
</tr>
<tr>
<td>Đông Lỗ (Hà Tây)</td>
<td>5.800</td>
<td>22</td>
<td>379</td>
<td>4,6 lần</td>
</tr>
<tr>
<td>Minh Đức (Hải Phòng)</td>
<td>?</td>
<td>67</td>
<td>?</td>
<td>?</td>
</tr>
<tr>
<td>Thổ Vị (Thanh Hóa)</td>
<td>1.700</td>
<td>80 (14 năm)</td>
<td>336</td>
<td>4,1 lần</td>
</tr>
<tr>
<td>Kim Thành (Nghệ An)</td>
<td>1.900</td>
<td>100 (7 năm)</td>
<td>752</td>
<td>9,1 lần</td>
</tr>
<tr>
<td>Khánh Sơn (Đà Nẵng)</td>
<td>760</td>
<td>10 (5 năm)</td>
<td>263</td>
<td>3,2 lần</td>
</tr>
<tr>
<td>Đại An (Quảng Nam)</td>
<td>1.140</td>
<td>33 (10 năm)</td>
<td>289</td>
<td>3,5 lần</td>
</tr>
</table>
(1) Tính trên tỉ lệ tử vong do nguyên nhân ung thư toàn quốc
là 82.5 trên 100.000 dân số (nguồn: PH Anh, ND Duc. Jpn J Clin Oncol
2002;32:S92-S97).
Hiện tượng "làng ung thư", mà giới dịch tễ học nước
ngoài hay gọi là "cancer cluster" (cụm ung thư) không phải là
một hiện tượng mới. Ở Mĩ, người ta đã chú ý đến
những trường hợp ung thư tập trung ở một số địa điểm,
và cũng như ở Việt Nam, những địa điểm này thường có các
nhà máy kĩ nghệ lớn và có dấu hiệu ô nhiễm môi trường.
Trước hiện tượng này và trong khi chưa có dữ liệu nghiên
cứu, người ta thường nghĩ đó là hiện tượng… ngẫu nhiên.
Do đó, vấn đề cần đặt ra nghiêm chỉnh là các làng ung thư
ở nước ta có phải là ngẫu nhiên? Với một số giả định
dịch tễ học và vài phép tính xác suất, chúng ta có thể dễ
dàng thấy xác suất mà tần số ung thư xảy ra theo cụm như
trên là rất thấp (dưới 8 phần vạn). Nói cách khác, tỉ lệ
tử vong trong các làng ung thư trên <span
class="underlined-text">không phải là do các yếu tố ngẫu
nhiên</span>. Tỉ lệ tử vong ở các làng ung thư này là một
hiện trạng bất thường, không thể nói là tương đương với
các tỉnh miền Bắc được.
Nếu không phải do yếu tố ngẫu nhiên thì do yếu tố nào?
Trong vài thập niên qua, đã có hàng trăm công trình nghiên cứu
dịch tễ học cho thấy các yếu tố môi trường đóng vai trò
quan trọng trong việc phát sinh ung thư. Nghiên cứu ở Trung
Quốc cho thấy những cư dân sống trong vùng phải dùng nước
giếng (khoan từ lòng đất) có nguy cơ mắc bệnh ung thư
đường ruột cao gấp 2 lần so với nguy cơ trung bình trong dân
số. Nghiên cứu ở Nhật cho thấy nồng độ NO2 và SO2 trong
không khí có ảnh hưởng đến sự phát sinh ung thư phổi. Ở
Mĩ, có nhiều nghiên cứu dịch tễ học cho thấy người bị
phơi nhiễm diesel có nguy cơ mắc bệnh ung thư phổi cao gấp 1,4
lần so với nguy cơ trong dân số. Do đó, không thể nói rằng
"Chưa có bằng chứng về sự liên quan của tình trạng ô
nhiễm môi trường và bệnh ung thư."
Kinh nghiệm từ các nước tiên tiến cho thấy nghiên cứu các
cụm ung thư thỉnh thoảng dẫn đến những khám phá quan trọng
trong việc phòng chống ung thư. Chẳng hạn như khám phá nguyên
nhân của ung thư Kaposi, ung thư bọng đái, ung thư bìu đái,
v.v… là từ những phân tích dữ liệu sinh thái. Từ những
nghiên cứu này, người ta rút ra một bài học quan trọng là:
mối liên hệ giữa phơi nhiễm một yếu tố nguy cơ nào đó
(có thể là ô nhiễm không khí hay ô nhiễm nguồn nước), dù
là cảm nhận hay thực tế, cần phải được điều nghiên cẩn
thận, chứ không nên bỏ qua hay lờ đi. Giải quyết mối quan
tâm của người dân cũng thường dẫn đến những biện pháp
phòng bệnh hữu hiệu hơn.
Như nói trên mẫu số chung của các "làng ung thư" này là
sự hiện diện của các nhà máy kĩ nghệ và xuống cấp môi
trường. Cho dù hiện nay chưa có dữ liệu để kết luận mối
liên quan giữa sự hiện diện các nhà máy này và ung thư, các
nghiên cứu từ các cụm/làng ung thư ở Mĩ cho chúng ta biết
rằng các chất sau đây làm gia tăng nguy cơ mắc bệnh ung thư
trong cộng đồng: arsenic (thạch tính), cadmium, chronium, nickel
(kền), asbestos, và benzene. Các chất hóa học này cũng giải
thích tại sao cư dân thành phố và cư dân sống trong vùng gần
nhà máy kĩ nghệ có nguy cơ mắc bệnh ung thư cao hơn cư dân
trong các vùng nông thôn.
Nước ta đang trong quá trình độ thị hóa rất nhanh. Nhưng
phát triển kinh tế nhanh thường kèm theo những hệ lụy về
môi sinh và môi trường có ảnh hưởng trầm trọng đến sức
khỏe cộng đồng. Chúng ta nhìn sang Trung Quốc và đã thấy
những tàn phá về môi trường, nhưng chúng ta chưa có giải
pháp tránh những tàn phá như thế ở nước ta. Hệ quả là
ngày nay rất nhiều sông rạch ở nước ta đang trong tình trạng
ô nhiễm ở mức báo động. Chất lượng không khí ở những
vùng kĩ nghệ và thành phố lớn cũng bị ô nhiễm ở mức báo
động. Với những hóa chất có khả năng gây ung thư như vừa
kể trên, không ai ngạc nhiên khi thấy tần suất bệnh ung thư
trong cộng đồng càng ngày càng gia tăng. Hai thập niên phát
triển kinh tế đã giúp nâng cao thu nhập cho người dân, nhưng e
rằng cái giá về suy giảm chất lượng cuộc sống mà chúng ta
phải trả vẫn chưa được cân đo đúng mức. Nếu không quan
tâm ngay từ bây giờ, thu nhập kinh tế có thể sẽ không bù
đắp được cho những hao hụt trong chi tiêu cho các dịch vụ
sức khỏe.
Nền tảng của y tế dự phòng là: duy trì sức khỏe lành mạnh
tốt hơn là mắc bệnh hay chết. Đó là tiền đề và cũng là
cứu cánh của một nền y tế hiện đại. Phát biểu đó cần
và đủ. Mỗi cái chết là một mất mát cho quốc gia. Sứ
mệnh của ngành y tế là cứu người và cải thiện chất
lượng cuộc sống cho cộng đồng. Do đó, trước sự bộc
phát của các làng ung thư, cần phải có biện pháp điều
nghiên và xác định nguyên nhân hay yếu tố nguy cơ tử vong ở
các làng ung thư. Chỉ có thể qua điều nghiên cẩn thận mới
có thể tiến đến một chiến lược phòng ngừa. Các chuyên
gia ung thư quốc tế ước tính rằng có đến khoảng 50%
trường hợp ung thư có thể xem là có thể phòng ngừa được
bằng cách thay đổi cách sống khỏe hơn, và thay đổi môi
trường sống lành mạnh hơn. Cư dân các làng ung thư có quyền
đòi hỏi môi trường sống của họ lành mạnh hơn để giảm
thiểu những cái chết vì ung thư.
Quay trở lại trường hợp xã Thạch Sơn. Thạch Sơn cũng là
địa bàn của một công ti hóa chất ngày đêm xả khói. Nhưng
có thể nào nói hoạt động và phế thải của công ti là một
nguồn gây ung thư cho dân làng? Đứng trên phương diện khoa
học, không thể kết luận được, và cũng khó có thể suy
luận về nguyên nhân -- hệ quả. Nhưng đối với các nhà môi
trường học thì có thể làm nghiên cứu thêm để tìm hiểu
mối liên hệ. Những dữ liệu ban đầu cho thấy (nếu những
con số báo chí nêu là đúng) thì một cuộc điều tra y tế
cần phải thực hiện càng sớm càng tốt.
***********************************
Entry này được tự động gửi lên từ trang Dân Luận
(http://danluan.org/node/7971), một số đường liên kết và hình
ảnh có thể sai lệch. Mời độc giả ghé thăm Dân Luận để
xem bài viết hoàn chỉnh. Dân Luận có thể bị chặn tường
lửa ở Việt Nam, xin đọc hướng dẫn cách vượt tường lửa
tại đây (http://kom.aau.dk/~hcn/vuot_tuong_lua.htm) hoặc ở đây
(http://docs.google.com/fileview?id=0B_SKdt9lFNAxZGJhYThiZDEtNGI4NC00Njk3LTllN2EtNGI4MGZhYmRkYjIx&hl=en)
hoặc ở đây (http://danluan.org/node/244).
Dân Luận có các blog dự phòng trên WordPress
(http://danluan.wordpress.com) và Blogspot (http://danluanvn.blogspot.com),
mời độc giả truy cập trong trường hợp trang Danluan.org gặp
trục trặc... Xin liên lạc với banbientap(a-còng)danluan.org để
gửi bài viết cho Dân Luận!
Không có nhận xét nào:
Đăng nhận xét