<ul>
<li><a href="http://danluan.org/node/7747">Nguyễn Thiện - Ngẫm về
khát vọng canh tân nước Việt</a></li>
<li><a href="http://danluan.org/node/372">Fukuzawa Yukichi - Khuyến
học</a></li>
</ul></div>
Có thể nói, ở hai ông Nguyễn Trường Tộ và Fukuzawa Yukichi
(Phúc-Trạch Dụ-Cát). Có rất nhiều sự tương đồng về
thời đại, về đất nước, về tình hình thế giới bởi cả
hai sống cùng trong một giai đoạn lịch sử. Từ thực tế
trên, việc so sánh hai nhân vật lịch sử này, đồng thời cũng
là những nhà tư tưởng về cải cách, mở cửa có thể mang
lại cho chúng ta nhiều điều thú vị.
<h2>Những điểm tương đồng </h2>
Có thể nói, Fukuzawa Yukichi và Nguyễn Trường Tộ là hai người
sinh cùng thời, và cả hai đều học rất giỏi. Điều thú vị
nữa là hai người đều sinh ra từ một vùng đất có truyền
thống, chứ không không phải ở thủ đô. Hai ông không xuất
thân từ gia đình quá giàu có, nhưng cũng không phải ở gia
đình quá nghèo.
Hai nước Nhật và Việt Nam ở thời mà các ông sinh sống thì
cũng có một vài điểm tương đồng. Thí dụ như hai nước
cùng đóng cửa với thế giới, nhưng bắt đầu bị các quốc
gia phương Tây nhòm ngó.
Tại Nhật, năm 1853, hạm đội Mỹ xuất hiện gây một cú sốc
lớn trên khắp nước Nhật. Anh trai thúc giục Fukuzawa tới
Nagasaki học tiếng Hà Lan để nắm vững về súng ống phương
Tây. Khi đó, ông mới 23 tuổi. Đến tháng 8-10/1858, Fukuzawa
được bổ nhiệm làm người dạy tiếng Hà Lan cho lãnh địa
Nakatsu. Tháng 7/1859: Nhật mở cửa ba cảng biển theo các điều
khoản của "Hiệp ước hoà bình và hữu nghị", được ký một
năm trước đó với Mỹ và một số nước châu Âu.
Ở Việt Nam, năm 1858, Pháp đánh Đà Nẵng. Nguyễn Trường Tộ
lúc đó 30 tuổi, Nhà thờ xã Đoài mời ông làm giáo viên dạy
chữ Hán. Giám mục Gauthier dạy ông tiếng Pháp và khoa học
thường thức phương Tây.
Hai người cùng đi nước ngoài hầu như cùng thời điểm, như
vậy cả Nguyễn Trường Tộ và Fukuzawa có điều kiện tiếp
xúc Tây học từ sớm, biết tiếng Hà Lan, tiếng Anh, tiếng
Pháp. Lại có dịp được ra nước ngoài nên hai ông có điều
kiện tiếp xúc trực tiếp với văn minh, với thế giới vật
chất và công nghệ của phương Tây, từ đó hình dung trong
đầu những hoạt động, những tư tưởng mang tinh thần cải
cách.
Đầu năm 1860, trong khuôn khổ các điều khoản của hiệp
ước, chính quyền Shogun quyết định phái sứ giả sang Mỹ.
Fukuzawa tình nguyện đi theo đoàn sang San Francisco, Mỹ. Từ Mỹ
về trong năm đó, ông dịch và xuất bản cuốn sách đầu tay
"Kaeitsugo". Khoảng ba năm đầu sau đó, Fukuzawa chỉ chuyên
tâm học hành và viết cuốn sách đầu tiên.
Trong những năm 1861-1863, ông sang châu Âu theo đoàn đàm phán
mở thêm cảng biển và điều chỉnh tỷ giá hối đoái. Ông
đến các nước như Pháp, Anh, Hà Lan, Đức, Nga và Bồ Đào Nha.
Trong vai trò phiên dịch, Fukuzawa quan sát được rất nhiều
điều mới mẻ và các thể chế tổ chức như bệnh viện, kho
vũ khí, hầm mỏ, trường học. Dựa vào những điều chứng
kiến trong chuyến đi, Fukuzawa xuất bản tập đầu tiên của
tác phẩm <em>Thực trạng phương Tây</em> (Seiyo jijo). Tác phẩm
này của ông được <span class="underlined-text">bán chạy
nhất</span> lúc bấy giờ. Đến năm 1866, ông hoãn việc viết
tiếp tập hai cuốn <em>Thực trạng phương Tây</em> để giành
thời gian dịch cuốn Kinh tế chính trị của J. H. Burton. Trong
cuốn sách xuất bản năm 1867, ông thảo luận về "những cột
trụ chính yếu" và mạng lưới xã hội vô hình thiết lập
nên xã hội văn minh. Sau đó, ông tiến hành dịch các tác phẩm
quan trọng của Anh cho người Nhật đọc, học tập và tiếp
thu.
Còn ở Việt Nam, những năm 1859-1860, Nguyễn Trường Tộ được
giám mục Gauthier đưa qua Hương Cảng, Singapore, Thụy Sĩ. Trên
đường đi ông có ghé Roma yết kiến Giáo hoàng rồi cuối cùng
sang Paris theo học trong gần 2 năm.
Vào năm 1861, khi Đại đồn Kỳ Hoà thất thủ, ông nhận làm
phiên dịch cho Pháp với mong muốn góp phần mình cho sự hoà
hoãn hai bên. Ông viết thư gửi triều đình trong đó nêu ý
kiến là nên hoà với Pháp. Sau đó, ông viết bản điều trần
đầu tiên. Đến quãng năm 1862-1863, ông thôi không làm phiên
dịch nữa vì thất bại trong việc điều đình. Thời gian này,
ông tham gia xây cất tu viện ở Sài Gòn và dồn tâm trí soạn
kế hoạch giúp phát triển đất nước. Vào tháng 3/1863, ông
gửi triều đình văn bản "<em>Bàn về tình thế lớn trong
thiên hạ</em>". Tiếp đó, ngày 29/3/1863, ông gửi bản Trần
tình. Một năm sau đó, ông gửi triều đình văn bản "<em>Kế
hoạch duy trì hoà ước mới</em>", và "<em>Kế hoạch làm cho
dân giàu nước mạnh</em>". Tất cả là những bản điều
trần!
<h2>Và những khác biệt</h2>
Nhưng đáng tiếc thay, nếu so sánh với Fukuzawa, Nguyễn Trường
Tộ có nhiều nhược điểm, thiếu sót. Điểm mấu chốt làm
nên sự khác biệt giữa công cuộc Duy Tân Minh Trị ở Nhật và
thời kỳ trì trệ của Tự Đức ở Việt Nam có lẽ cũng bắt
nguồn từ chính sự khác biệt về lối tư duy và hành động
của hai nhà trí thức đại diện này.
Năm 1867, Fukuzawa lại sang Mỹ, tới Washington và New York với
nhiệm vụ thương lượng mua tàu chiến của chính phủ Mỹ.
Nhưng mục đích chính của Fukuzawa là tìm mua sách cho các sinh
viên và ông đã mua sách bằng tất cả số tiền mà ông có.
Về nước, Fukuzawa mở trường KEIO. Chỉ trong năm đó (1867),
số học sinh của trường đã lên đến 100. Thời gian này, ông
chủ yếu đọc, viết sách và giảng dạy. Những cuốn sách
miêu tả cuộc sống phương Tây của ông rất được người
dân Nhật Bản yêu thích, điều đó cho thấy sự quan tâm của
người dân đối với thế giới bên ngoài.
Với kinh nghiệm học được từ người phương Tây qua sách vở
và những chuyến thị sát, ông đã nhiệt huyết truyền bá
những tư tưởng tiến bộ bằng mọi cách có thể. Ông đã
tách mình ra khỏi biến động chính trị cuối thời Mạc phủ
Edo, thầm lặng dịch và viết sách.
Ngày 4/7/1868, cuộc nội chiến giữa hai phe cải cách và bảo
thủ ở Nhật Bản bùng nổ. Fukuzawa đã nói với học sinh, lúc
bấy giờ chỉ còn 18 người: "<em>Cho dù có bất kỳ điều gì
xảy ra, cho dù cuộc chiến tranh tàn phá đất nước ta như thế
nào, chúng ta sẽ không bao giờ từ bỏ kiến thức của phương
Tây. Chừng nào ngôi trường này còn đứng vững, Nhật Bản
vẫn sẽ là quốc gia văn minh trên thế giới</em>".
Sau năm 1868, Fukuzawa dành hết thời gian, sức lực cho công
việc giảng dạy ở Keio và giúp lập thêm nhiều trường học
mới. Ông cũng dịch và viết thêm nhiều sách về phương Tây,
viết những sách giáo khoa cơ bản về rất nhiều lĩnh vực như
vật lý, địa lý, nghệ thuật quân sự, nghị viện Anh, các
mối quan hệ quốc tế. Sau đó, vào năm 1876, Fukuzawa xuất bản
cuốn Khuyến học, tác phẩm nổi tiếng nhất. Ông thúc giục
người Nhật học đọc, học viết, học những phép toán và
bàn tính, cách để sử dụng khối lượng và dụng cụ đo
đạc, rồi tiếp đến là học những lĩnh vực khoa học khác
như địa lý, vật lý, lịch sử, kinh tế và đạo đức. Lúc
này, ông 41 tuổi.
Về Nguyễn Trường Tộ, những công việc thì vẫn như vậy.
Năm 1865, ông gửi triều đình văn bản "<em>Về việc mua
thuyền và đóng thuyền máy</em>". Vào đầu năm 1866, khi
được mời đến Huế, ông tiếp tục gửi văn bản "<em>Kế
hoạch khai thác tài nguyên đất nước</em>". Đến tháng 4/1866:
ông thảo thư Tây Soái có châu phê của Vua. Đây vẫn là một
bản điều trần và gửi thư cho Vua. Tháng 8/1866, Nguyễn
Trường Tộ cùng giám mục Gauthier đến Huế, chuẩn bị đi
Pháp, được vua Tự Đức tiếp kiến.
Từ tháng 9 đến hết năm 1866, ông tiếp tục gửi văn bản và
thư tới triều đình, cụ thể như văn bản "<em>về việc
học thực dụng</em>" và "<em>Phải tạm thời dựa vào
Pháp</em>" và những bức thư về vấn đề khác nhau. Vào năm
1867,ông cùng một số quan chức đáp tàu đi Pháp. Tháng 3 năm
đó, ông tới Paris. Rồi đến ngày 15/11/1867, ông soạn văn bản
"<em>Tế cấp bát điều</em>". Tháng 2/1868, về tới Huế, ông
được vua Tự Đức tặng thưởng. Tháng 3 năm sau đó, Nguyễn
Trường Tộ viết: "<em>Tổ chức gấp việc khai
mỏ</em>".Trong các tháng 3-5/1868, ông viết nhiều văn bản thúc
giục triều đình cử người đi Pháp học
Tiếp tục như vậy, suốt năm 1871, Nguyễn Trường Tộ viết
rất nhiều văn bản đề xuất việc thông thương với Pháp như
"<em>Chỉnh đốn quân đội và quốc phòng</em>", "<em>Canh
tân và mở rộng quan hệ ngoại giao</em>", "<em>Về chính sách
nông nghiệp</em>"; "<em>nên mở cửa chứ không nên khép
kín</em>". Rất tiếc, ngày 24/11/1871, Nguyễn Trường Tộ mất
ở quê, hưởng thọ 41 tuổi. Nguyễn Trường Tộ mất sớm
nhưng tôi tin rằng, dù ông còn sống, <span
class="underlined-text">ông sẽ vẫn không làm gì khác hơn ngoài
việc viết tấu trình</span>.
Nguyễn Trường Tộ đã liên tiếp gửi lên triều đình Huế 30
bản điều trần đề xuất canh tân, xây dựng đất nước giàu
mạnh và gần sáu chục bản điều trần khác đề cập đủ
mọi lĩnh vực.
Tôi không nghĩ rằng ở thời đại Nguyễn Trường Tộ, việc
mở trường có quá nhiều khó khăn. Việc dịch sách, ngược
lại thì rất khó vì lúc đó hầu như chúng ta chỉ sử dụng
tiếng Hán và phụ thuộc nhiều vào sách dịch của người Trung
Quốc. Tại Trung Quốc, mãi đến những năm 1903, Lương Khải
Siêu và Khang Hữu Vi mới ồ ạt triển khai dịch sách của
phương Tây cho người Trung Quốc, điều này cho thấy Nguyễn
Trường Tộ khó lòng làm được việc này ở Việt Nam thời
điểm đó.
Còn Fukuzawa thì vào năm 1875 xuất bản cuốn "<em><a
href="http://danluan.org/node/870">Văn minh khái luận</a></em>" ra
đời, nhằm thuyết phục trí thức Nhật Bản chấp nhận quá
trình hiện đại hoá. Ngày 1/3/1882, Fukuzawa tự mình xuất bản
tờ Jiji-shimpo. Trước đó, Fukuzawa muốn mở một tờ báo nhằm
thúc đẩy việc sớm thiết lập Nghị viện nhưng kế hoạch
này đã bị gác lại vì sự chia rẽ nội bộ. Năm 1885, Fukuzawa
viết bài báo gây rất nhiều tranh cãi Datsu - a - ron [<em><a
href="http://danluan.org/node/373">Thoát Á Luận</a></em>], kêu gọi
Nhật Bản hãy học theo phương Tây và nhanh chóng hiện đại
hóa…
<h2>Đánh giá của hậu thế</h2>
Lịch sử biết đến Fukuzawa Yukichi như một nhà cải cách chính
trị xã hội, nhà giáo dục tiên phong, nhà tư tưởng tiêu biểu
của Nhật Bản từ cuối thời Edo, đầu thời Minh Trị, thời
kỳ diễn ra những chuyển biến lớn lao trong lịch sử Nhật
Bản. Tư tưởng của ông có ảnh hưởng rất lớn tới phong
trào Khai sáng ở Nhật Bản vào cuối thế kỷ 19 và đầu thế
kỷ 20, tạo tiền đề cho Nhật Bản trở thành một cường
quốc trên thế giới. Lòng biết ơn của người Nhật đối
với Fukuzawa được thể hiện qua việc in hình ông trên tờ
tiền 10.000 yen, dù ông không phải là một đấng quân vương hay
võ tướng lỗi lạc của đất nước Mặt trời mọc.
Fukuzawa để lại ngôi trường Keio mà ngày nay là Đại học Keio
(hiện trường Keio hệ chính thức có khoảng 28.000 sinh viên và
5.000 nghiên cứu sinh). Ông cũng để lại hàng chục cuốn sách
dịch và nhiều sách do ông viết. Ông được coi là người
khởi xướng cho việc dịch sách ở Nhật Bản, mang lại tác
động to lớn cho xã hội Nhật Bản.
Còn đối với Nguyễn Trường Tộ, theo nhiều học giả và công
chúng, các bản điều trần của ông nếu được áp dụng là
một sách lược lớn biến Việt Nam thành một nước hùng
cường, tạo nên chuyển biến quan trọng trong lịch sử giữ
nước của dân tộc Việt Nam.
Học giả Lê Thước phê bình công nghiệp bình sinh của ông:
"<em>Nguyễn Trường Tộ là nhà khoa học, nhà chính trị và cũng
là nhà tân học nước ta xưa. Tư tưởng và kiến thức của
tiên sinh hơn người đồng thời muôn nghìn</em>".
Tên của ông được đặt cho nhiều trường học và đường
phố tại Việt Nam, nhưng chưa có đồng tiền nào mang hình ông
mặc dầu ông cũng được coi là nhà tư tưởng tiến bộ, có
tinh thần cách tân. Nguyễn Trường Tộ thường được trí
thức Việt Nam coi là hình mẫu thất bại trong mong ước hiện
đại hóa Việt Nam vào thế kỷ 19. Nhiều người cũng coi ông
như bài học để chỉ ra sai trái của triều đình mà quên đi
những sai lầm của chính ông.
<h2>Tư tưởng tiền nhân để lại</h2>
Fukuzawa tin rằng giáo dục là cách duy nhất để đạt tới văn
minh, bởi bản chất của văn minh là sự phát triển kiến thức
và đạo đức nội tại của dân tộc:
"<em>Văn minh có nghĩa là đạt được cả những tiện nghi vật
chất lẫn sự nâng cao tinh thần của con người. Nhưng cái tạo
ra những tiện nghi vật chất và nâng cao tinh thần của con
người là kiến thức và đạo đức, [do đó] bản chất của
văn minh chính là quá trình phát triển kiến thức và đạo
đức con người.</em>"
Fukuzawa là người đưa ra nguyên tắc nổi tiếng: "<em>Độc lập
quốc gia thông qua độc lập cá nhân</em>", tức là một xã hội
muốn phát triển phải dựa trên những cá nhân có khả năng tư
duy độc lập và sáng tạo, chứ không phải dựa vào Chính
phủ. Ông kêu gọi các sĩ phu Nhật Bản làm việc theo phương
châm "<em>coi trọng quốc gia và coi nhẹ chính phủ</em>", tự tin
vào sức mạnh cá nhân mà không phụ thuộc vào sức mạnh của
người khác.
Tháng 5 năm 1863, Nguyễn Trường Tộ soạn xong ba văn bản để
gửi lên Triều đình Huế: bản thứ nhất là Tế cấp luận,
bản thứ hai là Giáo môn luận, bản thứ ba là Thiên hạ phân
hợp đại thế luận. Trong ba bản đó, bản Tế cấp luận là
văn bản quan trọng nhất. Nội dung của bản này đề cập
đến việc canh tân và phát triển đất nước. Với Tế cấp
luận ông đã khẳng định: "<em>Tế cấp luận thâu tóm trí
khôn của thiên hạ 500 năm nay... Bài Tế cấp luận của tôi
nếu đem ra thực hành hàng trăm năm cũng chưa hết</em>".
Trong giáo dục, ông phản đối lối học tầm chương trích cú,
đóng cửa khư khư giữ lấy cái sự học lỗi thời chỉ cốt
có học vị bằng cấp. Ông chủ trương học để thực hành.
Ngay cả bản thân, ông không hề đề tên ứng thí một khoa
nào, không hề có bằng cấp gì nhưng kiến thức của ông sâu
rộng mang tầm bách khoa, uyên thâm trong nhiều lĩnh vực.
Theo ông cần phải đưa vào chương trình giáo dục những tri
thức về nông nghiệp, địa lý, thiên văn, công nghệ, luật
pháp, nghĩa là những gì xã hội, cuộc sống hiện đại thực
sự cần tới trước mắt và lâu đài, chứ không phải dùi mài
tứ thư ngũ kinh với những giáo huấn xa vời của Khổng Mạnh.
Ông cũng sớm đề xuất soạn Tự điển cho người học, nghiên
cứu Hán học, Tây học.
Dường như toàn bộ sự nghiệp, tư tưởng của Nguyễn Trường
Tộ chỉ gói gọn trong mấy từ viết điều trần. Không thể
đếm được ông đã viết bao nhiêu bản điều trần trong cuộc
đời ngắn ngủi của ông, và dù những bản điều trần này
được rất nhiều trí thức Việt Nam hiện đại ca ngợi là tư
tưởng lớn thì cũng chỉ dừng lại ở mức độ đề xuất,
chứ không phải là bắt tay vào làm (thực hiện).
Trong khi đó, Fukuzawa đã dịch và viết nhiều sách, mở trường
dạy học, lập báo, hợp tác và hướng dẫn các trí thức
quốc gia láng giềng. Fukuzawa có gửi điều trần lên Thiên
Hoàng nhưng không nhiều và không phải là hành động chính yếu
của ông. Có thể khi đó, Minh Trị đã là một nhà vua anh minh
nhưng ở Fukuzawa, tư duy là hành động. Điều quan trọng hơn
nữa, đó là Fukuzawa hướng những đề xuất, ý tưởng, giải
pháp của mình vào đông đảo người dân và trí thức Nhật
Bản. Ông truyền tinh thần canh tân của mình cho hàng nghìn sinh
viên theo hoc ở Keio, cho hàng triệu người Nhật qua các cuốn
sách ông dịch, và qua những bài báo gây nhiều tranh cãi…
Qua bài học thành công và thất bại của Fukuzawa Yukichi và
Nguyễn Trường Tộ có thể tìm ra được cách hành xử thích
đáng hơn của trí thức Việt Nam trong công cuộc xây dựng và
phát triển đất nước.
<strong>Nguồn:</strong> Tạp chí Tia sáng điện tử,
đăng ngày 23/6/2010, truy cập gần nhất ngày 13/3/2011
***********************************
Entry này được tự động gửi lên từ trang Dân Luận
(http://danluan.org/node/8241), một số đường liên kết và hình
ảnh có thể sai lệch. Mời độc giả ghé thăm Dân Luận để
xem bài viết hoàn chỉnh. Dân Luận có thể bị chặn tường
lửa ở Việt Nam, xin đọc hướng dẫn cách vượt tường lửa
tại đây (http://kom.aau.dk/~hcn/vuot_tuong_lua.htm) hoặc ở đây
(http://docs.google.com/fileview?id=0B_SKdt9lFNAxZGJhYThiZDEtNGI4NC00Njk3LTllN2EtNGI4MGZhYmRkYjIx&hl=en)
hoặc ở đây (http://danluan.org/node/244).
Dân Luận có các blog dự phòng trên WordPress
(http://danluan.wordpress.com) và Blogspot (http://danluanvn.blogspot.com),
mời độc giả truy cập trong trường hợp trang Danluan.org gặp
trục trặc... Xin liên lạc với banbientap(a-còng)danluan.org để
gửi bài viết cho Dân Luận!
Không có nhận xét nào:
Đăng nhận xét