người Việt Nam</h2>
<strong>Tâm sự của người dịch:</strong> Trên mạng gần đây
đã có những cuộc tranh luận khá thẳng thắn và gay gắt về
việc có nên kêu gọi người dân Việt nam làm "Cách mạng Hoa
Nhài" hay không. Tôi tin rằng tất cả những người nói
"nên" hay "không" một cách ôn hòa, lịch thiệp đều là
những người thực sự cùng trăn trở cho vận mệnh bấp bênh
của đất nước. Và chắc chắn các cuộc "Cách mạng Hoa
Nhài" đang diễn ra ở Trung Đông và Bắc Phi đang làm cho
nhiều người Việt phải day dứt và ghen tỵ. Vì những nhà
độc tài ở đó chưa có ai dám dâng cả núi sông, biển đảo
cho ngoại bang. Nhưng nếu "cách mạng" chỉ được hiểu là
việc dân chúng đầy căm hờn nổi dậy để lật đổ một
thể chế độc tài thì thật đáng thất vọng. Chả phải chế
độ của Việt nam hiện nay không phải là kết quả của những
cuộc nổi dậy rầm rộ của nhân dân trên khắp ba miền, của
những đoàn người, tay dao, tay gậy, hầm hầm lao tới phá kho
tàng hay chiếm đóng các trụ sở quan yếu, bắt giữ, hành
quyết các viên chức của chính quyền đương thời (1945) đó
sao?
Tại Lybia hiện nay, tình hình "Cách mạng Hoa Nhài" đang có
những diễn tiến thuận lợi cho người nổi dậy chống lại
chế độ độc tài của Gaddafi. Liên hợp quốc đã ra Nghị
quyết 1973 để bảo vệ người nổi dậy, Liên quân gồm nhiều
nước phương Tây đã mở các cuộc tấn công phá hủy các căn
cứ quân sự của Gaddafi. Nhưng "Cách mạng Hoa Nhài" liệu có
tỏa "mùi hương" dễ chịu cho người dân Libya không? Đó là
những gì mà học giả Alison Pargeter trình bày trong bài viết
gần đây có nhan đề: <em>Libya: con đường gian nan phía
trước</em> (Libya: a hard road ahead). Khi đọc bài viết này
người dịch có lúc đã tưởng rằng tác giả đang nhắn nhủ
cho độc giả Việt nam. Đó là lý do chính để người dịch
muốn chia sẻ với quí vị. Trân trọng giới thiệu:</div>
Tháng Hai năm 2011: cuộc cách mạng nhân dân tại Libya vẫn tiếp
tục vừa phải bảo vệ những vùng đã được giải phóng vừa
phải chống lại những cuộc phản công từ lực lượng của
Đại tá Gaddafi. Còn khi chính quyền vẫn đang cố lấy lại
quyền kiểm soát các thành phố Misrata và Zawiya, ở phía đông
và tây của thủ đô, thì những kẻ trung thành với Gaddafi vẫn
đang cố bám vào quyền lực ngay tại Tripoli – thủ đô.
Trong tình hình bấp bênh như thế thì câu hỏi không thể tránh
được sẽ là cái gì sẽ tiếp theo. Nhiều kịch bản khác nhau
đã được nghĩ tới, từ chuyện quân đội sẽ nổi lên cướp
quyền cho đến việc sẽ có chính phủ lâm thời do các cựu
quan chức ly khai thành lập.
Nhưng không thể đoán chắc được chính xác, dù chỉ là một
chút, là bên nào hay phe nào sẽ thắng thế. Việc lực lượng
ly khai ở miền đông mới củng cố thêm được chút ít cho
quyền lực của họ qua việc thành lập một hội đồng lãnh
đạo lâm thời gồm các luật sư và nhiều chuyên gia (gồm cả
cựu bộ trưởng tư pháp Mustafa Abdel Jalil) đang làm cho họ
tiếp tục hy vọng sẽ giữ vai trò lãnh đạo trong quá trình
chuyển tiếp sau này.
Nhưng Gaddafi và bộ xậu thân cận nhất vẫn đang nhất quyết
giữ bằng được quyền lực. Lực lượng hạt nhân của chế
độ, cũng như nhiều bộ tộc quan trọng vẫn còn trung thành
với chế độ (bất chấp việc đã xảy ra nhiều vụ ly khai
của các nhân vật quan trọng). Điều đó cho thấy Gaddafi sẽ
bám trụ vào căn cứ quyền lực Tripoli. Nếu Gaddafi cứ chơi
theo cách này thì sự bế tắc cả về chính trị và quân sự
của Libya sẽ phải kéo dài là chắc chắn.
Tuy nhiên trong tình trạng bấp bênh này vẫn có một điều có
thể đoan chắc là: một khi tình hình được vãn hồi, an ninh
được khôi phục, bất cứ ai cầm quyền sắp tới ở Libya
cũng sẽ phải đối diện với những thách thức rất lớn gần
như không thể vượt qua.
<h2>Phép thử của chuyển đổi</h2>
Có thể Libya đang chìm vào vòng xoáy tranh giành quyền lực kéo
dài, nhưng về lý thuyết đất nước này vẫn có khả năng làm
một cuộc chuyển đổi quyền lực êm dịu hơn, từ độc tài
sang một chế độ gần với dân chủ hiến định hơn một số
quốc gia khác như là Ai-cập hay thậm chí cả Iraq.
Libya là một quốc gia khá thuần nhất về chủng tộc. Dù vẫn
có một số dân tộc ít người như Tebu và Tuareg ở sa mạc
phía nam hay nhóm người thiểu số Berber, nhưng các cộng đồng
này không lớn và chưa bao giờ tỏ ra có ý muốn tự trị. Libya
cũng thuần nhất về tôn giáo, với đa số dân theo dòng
Al-Maliki của Hồi giáo Sunni.
Hơn nữa, Libya là nước có dân số nhỏ, khoảng 6 triệu, nhưng
lại có tài nguyên giàu có là dầu lửa. Nhiều người Libya đã
từng kêu ca rằng đất nước của họ nên phải giống như
Dubai hơn là một quốc gia vỡ nát, bất ổn như Libya dưới sự
cai trị của Gaddafi.
Nói một cách khác, nghĩa là Libya có thể sẽ phải chịu sự
bất ổn, đổ vỡ nhiều hơn trong cuộc chuyển đổi quyền
lực so với các quốc gia khác (cũng đang chuyển đổi). Dĩ
nhiên, trở ngại lớn nhất cho sự chuyển đổi quyền lực
của Libya là bản chất chế độ của Gaddafi – một chế độ
đã làm cho sự phát triển của cả một quốc gia phải phụ
thuộc vào tư tưởng và nhân cách kỳ cục của một lãnh tụ.
Thực tế là suốt 42 năm qua Libya chỉ như là một vật dùng
để thử nghiệm cho tư tưởng của Gaddafi – học thuyết
"<em>nhà nước của quần chúng</em>" (Jamahiriyah). Đó là khái
niệm do Gaddafi ấp ủ từ những lúc mới 20 tuổi và đến nay
vẫn tiếp tục được theo đuổi.
Còn các trở ngại khác lại liên quan tới các vấn đề của
lịch sử và địa thế lãnh thổ. Libya là một vùng đất rộng
với hai trung tâm dân cư chính – Tripoli ở phía tây và Benghazi
ở đông, nhưng bị ngăn cách bằng một sa mạc lớn. Sự chia
cắt về địa lý này đã dẫn đến sự khác biệt về bản
sắc giữa hai vùng, và là yếu tố làm cho Libya vẫn là một
hệ thống có cấu trúc theo bộ tộc. Như vậy, sự hòa trộn
giữa di sản của Gaddafi và các yếu tố sử địa của Libya
sẽ khiến cho việc xây dựng một tương lai ổn định cho Libya
là một phép thử đối với bốn vấn đề sau đây.
<h2>Khoảng trống định chế</h2>
Vấn đề đầu tiên là sự thiếu vắng gần như hoàn toàn các
định chế chức năng (functionning institutions)[i] tại Libya.
Quyền lực dưới thời Gaddafi đã bị cá nhân hóa cao độ.
Những điều đó có nghĩa là: đằng sau bề mặt của một
chính quyền có đầy đủ các bộ phận thường có thì toàn
bộ quyền lực đều nằm trong tay của Gaddafi và những kẻ
thân cận nhất (trước tiên là các thành viên trong gia đình và
bộ tộc của Gaddafi). Lybia thậm chí không có lấy một đảng
cầm quyền như RCD tại Tunisia hay NDP ở Ai-cập.
Các định chế chính thức của chính phủ cũng không có một
chút thực quyền nào và chúng hoạt động chỉ hơn một chút
những cỗ máy ngốn tiền. Các cơ quan đó – và nói rộng hơn
là cả chế độ - chỉ dựa vào một nhóm rất ít người,
những kẻ cứ vài năm chỉ phải hoán đổi quanh một số chức
vụ. "Đạo đức" và sự thân thiết với lãnh tụ luôn là
những thứ có uy quyền lớn hơn nhiều so với cấp bậc, chức
vụ.
Gaddafi từ lâu đã thực hiện chính sách chia để trị nhằm
đảm bảo không có một định chế nào có thể gây nguy hiểm
cho sự thống trị của ông ta. Quân đội chỉ được giữ ở
mức độ yếu, chia rẽ và còn bị tham nhũng phá hoại. Hệ
thống tư pháp chỉ khá hơn tí chút. Các đảng chính trị, các
phong trào đối lập, các nghiệp đoàn lao động hay bất kỳ
một tổ chức xã hội dân sự độc lập đúng nghĩa nào –
những cái có thể hỗ trợ cho quá trình chuyển đổi – đều
bị cấm hoàn toàn. Thậm chí ngay cả cộng đồng doanh nghiệp
cũng bị trói chặt vào chế độ để đảm bảo không một
sức mạnh kinh tế nào có thể thoát khỏi sự khống chế của
nhà nước.
Có thể các định chế chức năng thực sự duy nhất ở Libya
là Công ty Dầu khí Quốc gia (NOC) và các cơ quan an ninh, đặc
biệt là các Phong trào Ủy ban Cách mạng, những tổ chức khét
tiếng trong việc thâm nhập và theo rõi mọi bộ phận của xã
hội. NOC sẽ tiếp tục giữ vai trò quan trọng cho tương lai
của Libya vì dầu lửa chiếm tới 95% thu nhập từ xuất khẩu
của Libya. Các cơ quan an ninh chắc sẽ không còn có vai trò gì
đối với Lybia hậu Gaddafi nhưng lực lượng này cần phải
được chú ý và thậm chí cần phải được sử dụng lại
bằng một cách nào đó. Các hậu quả tồi tệ của việc loại
bỏ ngay các cựu thành viên của đảng Bath khỏi tiến trình
chính trị ở Iraq hậu Saddam Hussein là lời cảnh báo nghiêm
khắc cho vấn đề này.
Do đó, bất kỳ một chính quyền mới nào cũng sẽ phải bắt
đầu gần như từ con số không để tạo dựng các định chế
chức năng quan trọng. Việc thiếu nhân lực có kinh nghiệm và
có đào tạo cùng với sự yếu kém của hệ thống giáo dục
cho thấy vấn đề nhân sự cần cho các định chế đó hình
thành và vận hành hiệu quả sẽ không phải là việc dễ dàng.
Libya đã quá trông cậy vào chuyên gia ngoại quốc và có lẽ
chính vì thế đó cũng là lĩnh vực mà cộng đồng quốc tế
sau này có thể có vị trí tốt nhất để trợ giúp quốc gia
này tạo dựng một cơ sở hạ tầng đúng nghĩa.
<h2>Tập quán tham nhũng</h2>
Vấn đề thứ hai mà Libya hậu Gaddafi sẽ bị thử thách là
khả năng đối phó với nạn tham nhũng - đã trở thành bệnh
dịch phổ biến. Một cách khác mà Gaddafi vẫn dùng để đảm
bảo sự trung thành với ông ta là tạo ra các mạng lưới bảo
kê rộng lớn mà những quyền lợi vật chất sẽ làm cho chúng
gắn bó với quyền lực của ông ta.
Cái giá của thủ đoạn này là làm cho tham nhũng trở thành
tập quán hàng ngày. Hầu như tất cả mọi giao dịch dù lớn
hay bé cũng đều bị nhúng chàm tham nhũng hết. Tình trạng đó
đã khiến mọi cấp độ của chính quyền đều bị bó chặt
trong nạn hối lộ và chủ nghĩa thân quen, nhờ vả. Kết quả
đương nhiên là dân chúng rất căm phẫn. Vượt qua được
những tập quán xấu xa này, và quan trọng hơn là thay đổi
được lối nghĩ đã bị gắn chặt với chúng, sẽ đòi hỏi
những nỗ lực lớn của bất cứ ai sẽ lên cầm quyền.
<h2>Mặc cảm bộ tộc</h2>
Vấn đề thứ ba mà chính quyền mới sẽ bị thử thách là
việc phải đối phó với một Libya đã quen theo lối suy nghĩ
riêng lẻ theo bộ tộc. Trước đây Gaddafi đã từng nhiều lần
cố loại bỏ chủ nghĩa bộ tộc ra khỏi đất nước ngay sau
khi ông ta nắm quyền vào năm 1969 nhưng đã sớm nhận thấy là
không thể. Cuối cùng ông ta đã phải chọn cách dùng thủ
đoạn để chi phối các cấu trúc xã hội có tính truyền
thống đó bằng cách chơi con bài chia rẽ các bộ tộc để họ
chống lẫn nhau và đảm bảo không có bộ tộc nào nắm được
quá nhiều ảnh hưởng. Chính sách đó đã trở thành một trong
những công cụ chính để ông ta duy trì chế độ.
Một khi mất đi chính sách kiềm chế bộ tộc của Gaddafi thì
rất có thể các thủ lãnh bộ tộc sẽ có nhiều cơ hội hơn
để tự khẳng định và họ sẽ cố để có nhiều quyền
kiểm soát hơn trên lãnh địa của họ. Điều này đã bắt
đầu xuất hiện ở phía đông rồi, nơi một số bộ tộc đã
lên tiếng đe dọa cắt nguồn cung cấp dầu trừ khi Gaddafi
phải rời bỏ quyền lực. Do đó bất kỳ một chính quyền
mới mở rộng nào của Libya cũng cần phải tìm ra cách để
quản lý và đón nhận các bộ tộc mà lại không bị trở
thành con tin của họ.
Nhưng quá dựa vào các bộ tộc cũng khó có thể củng cố
được sự đoàn kết dân tộc. Ông cựu bộ trưởng tư pháp
có thể đã tuyên bố rằng tất cả mọi bộ tộc (kể cả bộ
tộc của chính Gaddafi, là Gaddadhfa) cần phải được tham gia
vào bất kỳ một chính phủ hay hội đồng lâm thời nào. Nhưng
sự đối kháng lẫn nhau giữa họ, đã từng xảy ra trước cả
thời Gaddafi, vẫn còn căng tới mức là có thể chỉ sau sự
hân hoan của việc lật đổ được chế độ hiện nay (cứ cho
là có thể xảy ra) qua đi là sẽ rất khó có thể để đạt
được một sự đồng thuận, dù chỉ là tối thiểu.
Các bộ tộc lớn hiện vẫn còn trung thành với Gaddafi và đang
có chiều hướng ly khai hàng loạt cũng có thể đang lo sợ bị
gạt bỏ và chắc chắn sẽ quyết đấu để không bị lấy
mất những đặc quyền đang có. Cùng với tình trạng rất
nhiều vũ khí đang bị thả nổi thì vấn đề này lại càng
không cho thấy điều gì tốt đẹp cả.
<h2>Vấn đề chia rẽ vùng miền</h2>
Thách thức thứ tư đối với một chính quyền mới là Libya có
truyền thống chia rẽ giữa các địa phương.
Libya có 3 vùng chính: Tripolitania ở phía tây, Cyrenaica ở đông
và Fezzan ở phía nam. Nhưng sự phân cách đông/tây là lớn
nhất. Đó cũng đang là vấn đề đau đầu đối với Gaddafi,
vì đồng thời những bộ tộc chính ở phía đông đã là
những người đối kháng với Gaddafi rất lâu trước khi ông ta
lên nắm quyền và phía đông hiện cũng đang là trung tâm của
nổi dậy. Vùng phía đông, có tiếng là bảo thủ và hướng
nội hơn, cũng là nơi cung cấp rất nhiều chiến binh cho lực
lượng đối lập Hồi giáo của Libya-thành phần chính trong
cuộc nổi dậy của những người Hồi giáo có vũ trang giữa
những năm1990.
Sự chia rẽ vùng miền còn bị trầm trọng thêm do sự đối
xử của chính quyền đối với các phần tử nổi dậy. Gaddafi
đã sử dụng những cách tàn bạo nhất để gần như loại bỏ
hẳn nhóm đối lập Hồi giáo vào cuối những năm 1990. Sau đó
miền đông luôn bị duy trì trong sự kiểm soát an ninh gay gắt
(gần như mọi gia đình ở miền đông đều bị theo rõi) và
bị giữ trong tình trạng kém phát triển.
Gần đây, chính quyền đã có một số nỗ lực để giải
quyết tình trạng mất cân bằng đầy đe dọa này. Saif al-Islam,
con trai của Gaddafi, đã bắt đầu tỏ ra hết sức ra dịu dàng
với miền đông và ngay sau những cuộc nổi dậy ở Ai-cập và
Tunisia thì một con trai khác của Gaddafi là Saadi đã đến tận
Benghazi để hứa hẹn sẽ có những kế hoạch phát triển cho
vùng. Nhưng những gì xảy ra sau đó đã cho thấy những động
tác như thế không có ý nghĩa gì khi sự tức giận và căm hờn
của người dân đã dâng lên quá cao.
Ở bình diện sâu hơn thì vấn đề chia rẽ đông-tây không
chỉ là sự đối kháng giữa chế độ và miền đông mà còn do
chính giữa hai vùng với nhau. Bản sắc địa phương, vùng miền
tại Libya luôn vượt cả trên bản sắc quốc gia.
Thêm nữa, việc cư dân ở Tripoli vẫn chưa nổi dậy cùng với
những người ở miền đông cũng có thể vừa là một biểu
hiện vừa là cái làm trầm trọng thêm cảm giác chia rẽ này.
Sự lưỡng lự của một số người ở Tripoli có thể là kết
quả của sự kìm kẹp quá chặt của chính quyền, nhưng cũng
có thể là biểu hiện của việc vắng bóng nhu cầu thay đổi.
Phản ứng của người dân ở Tripoli cũng có thể đang reo rắc
thêm bất đồng lớn hơn cho hai miền đông và tây.
Nhưng dù thế nào thì thực sự là đang có một cảm giác rõ
trong những người biểu tình ở miền đông là đó là cuộc
cách mạng của họ. Do đó họ sẽ rất nóng lòng muốn lập
lại cân bằng quyền lực đã bị mất trong suốt những năm do
Gaddafi cai trị và để đạt tới một giải pháp chính trị
chấm dứt tình trạng bị gạt bỏ của họ.
Thêm nữa, ngay cả khi những cư dân ở Tripoli có thể hài lòng
khi thấy các cựu thành viên của chế độ Gaddafi được nắm
quyền trong chính quyền mới thì nhiều người ở phía đông
sẽ không chấp nhận những nhân vật đó - trong đó có những
người đã tham gia vào các chiến dịch tàn bạo nhất chống
lại miền đông. Mustafa Jalil có thể là một ngoại lệ, vì ông
ta vừa có gốc miền đông và vừa có sự cách biệt với chính
quyền mà ông đã phục vụ.
Do đó vẫn chưa thể rõ liệu người dân Libya – như một
quốc gia- sẽ có khả năng vượt qua được các khác biệt sử
địa này không. Nhưng sẽ khá khó khăn để người miền đông
tự đạt được một đồng thuận nội bộ và đủ khó cho
những nhóm phe phái khác, chưa kể các bộ tộc, có thể có
được quyền lực như mong muốn. Những phe phái đó sẽ phải
có cả các lực lượng Hồi giáo kiểu như tổ chức Huynh Đệ
Hồi giáo (của Ai-cập-ND), và các bộ phận cũ của Nhóm Chiến
binh Hồi giáo Libya – nhóm đã bị chính quyền Gaddafi hóa giải
và gần đây đã bị thuyết phục từ bỏ bạo lực để đổi
lấy việc được ra khỏi tù.
Không thể bỏ qua các bộ phận này. Họ vẫn đang là một
phần trong toàn cảnh chính trị tại miền đông từ nhiều
thập niên qua và do việc vừa chấp nhận chiến lược đấu
tranh bất bạo động nên có khả năng thu được một số
thiện cảm của dân chúng.
Nhưng sẽ đặc biệt khó để đưa các lợi ích khác nhau này
vào trong một khối thống nhất tại miền đông và làm cho
chúng hòa thuận với những gì đang diễn ra tại Tripoli. Chính
vì vậy mà nhiều người Libya đã đề xuất một giải pháp
hình thành nhà nước kiểu liên bang cho Libya, dù dạng thức
chính trị này cũng có một loạt những vấn đề khó của
riêng nó.
Do đó, bất cứ ai lên nắm quyền tới đây cũng phải có
những nỗ lực to lớn mới có thể hàn gắn được các vết
thương chia rẽ, củng cố lại tinh thần đoàn kết và tinh
thần quốc gia, những cái mà Gaddafi, cùng với cả cái tư
tưởng cách mạng chống đế quốc của ông ta, đã không làm
được. Dù cuộc đấu quyền lực trong nội bộ của Libya sẽ
kết thúc như thế nào thì quốc gia này sau đó cũng phải đối
mặt với những thách thức sống còn.
Alison Pargeter
8/03/2011
(Về tác giả: Alison Pargeter là nữ chuyên gia phân tích chính
trị về Trung Đông và Bắc Phi, chuyên về chính trị Hồi Giáo
và xu hướng cực đoan hóa. Bà còn là nghiên cứu viên cao cấp
thuộc khoa chính trị và nghiên cứu quốc tế của Đại học
Cambridge.)
Người dịch: Phạm Hồng Sơn (24/03/2011)
Nguồn: http://www.opendemocracy.net/alison-pargeter/libya-hard-road-ahead
_____________
[i] Functioning institutions: ở đây dịch tạm sang tiếng Việt là
các "định chế chức năng". Theo cách sử dụng của một
số học giả chính trị ở các nước Anh, Mỹ thì thuật ngữ
đó nhằm chỉ những cấu trúc hữu hình hoặc vô hình trong xã
hội. Hữu hình như các cơ quan lập pháp (quốc hội), hành pháp
(chính phủ), các tổ chức nghiên cứu, trường đại học,
thậm chí là cả công ty nhưng phải hoạt động một cách độc
lập theo đúng chức năng, nhiệm vụ đã định. Vô hình là các
tập quán có tính phổ biến và ổn định trong xã hội nhằm
duy trì một lợi ích công cộng và tập thể hơn là cá nhân,
ví dụ như tập quán đã làm việc cho các cơ quan nhà nước
thì phải đặt lợi ích của xã hội và quốc gia lên trên lợi
ích của đảng phái tổ chức hoặc tập quán độc lập, khách
quan của nghành báo chí, truyền thông. (ND)
***********************************
Entry này được tự động gửi lên từ trang Dân Luận
(http://danluan.org/node/8270), một số đường liên kết và hình
ảnh có thể sai lệch. Mời độc giả ghé thăm Dân Luận để
xem bài viết hoàn chỉnh. Dân Luận có thể bị chặn tường
lửa ở Việt Nam, xin đọc hướng dẫn cách vượt tường lửa
tại đây (http://kom.aau.dk/~hcn/vuot_tuong_lua.htm) hoặc ở đây
(http://docs.google.com/fileview?id=0B_SKdt9lFNAxZGJhYThiZDEtNGI4NC00Njk3LTllN2EtNGI4MGZhYmRkYjIx&hl=en)
hoặc ở đây (http://danluan.org/node/244).
Dân Luận có các blog dự phòng trên WordPress
(http://danluan.wordpress.com) và Blogspot (http://danluanvn.blogspot.com),
mời độc giả truy cập trong trường hợp trang Danluan.org gặp
trục trặc... Xin liên lạc với banbientap(a-còng)danluan.org để
gửi bài viết cho Dân Luận!
Không có nhận xét nào:
Đăng nhận xét