src="http://danluan.org/files/u1/taniessayimgsm-m.jpg" width="196"
height="288" alt="taniessayimgsm-m.jpg" /><div class="textholder">Illusion ©
Diane Tani, 1987</div></div>
Hổm rày đọc báo mạng thấy nhiều "phản biện" và
"phản-phản biện" đến một vài bài viết. Sôi nổi hơn
hết là những (phản) phản biện với hai bài viết tựa đề
"<em>Vì sao chưa thể có một biến cố như Tunisia ở Việt
nam</em>" và "<em>Không thể bẻ cong sự thật để tự ru ngủ
mình và bạn đọc</em>"[i]. Chúng tôi đã góp ý chung cho hai
bài viết này tại trang đăng bài. Thế nhưng vì muốn được
"nhân dân"[ii] ủng hộ nên xin góp thêm một vài ý nữa.
Những điều mà chúng tôi đóng góp thêm sau đây thuộc về
<strong>bản chất và tác dụng của sự lạm dụng phản
biện</strong> cũng như <strong>mối liên hệ đến nỗi hoang
tưởng sở hữu sự thật</strong>. Ngoài ra bài này biểu lộ
sự hoài nghi của chúng tôi về tính toàn bích của "phản
biện" (tìm cái tối ưu và thuyết phục, minh bạch, và duy lý)
được đưa ra trong bài viết "<em>Phản biện</em>"[iii] gần
đây. Chúng tôi muốn giải mã những lý luận, không nhắm vào
"người đưa tin" (shooting the messenger). Mong rằng cũng nhận
được sự phản biện về bài viết này nằm trong tinh thần
lắng nghe và xây dựng.
Theo chúng tôi thì phản biện mà không tham gia chính trị là
lối diễn luận "<em>hơi bị quen</em>" của nhiều thành phần
thuộc vào các khối bất vụ lợi, xã hội dân sự, và trí
thức trong và ngoài nước. Đây là một hiện tượng chung của
hằng hà sa số trong đó đầy đủ các biện luận bào chữa và
gián tiếp giúp thể chế đang vận hành tiếp tục củng cố và
đứng vững.
Thành phần tự cho mình đứng trong vị trí này thường có
đánh giá thiên lệch trong tự mãn và dễ dẫn đến sai lầm,
nhất là những lúc khư khư quả quyết rằng "<em>chính
trị</em>" chuyên mang nghĩa tiêu cực và thủ đoạn. Đó là
sự nhập nhằng đánh đồng giữa tư cách chính trị, vị thế
chính trị, quan điểm chính trị, và hành xử chính trị trong
khi tương tác với chấp chính (các đảng phái chính trị tranh
giành quyền chấp chính).
Những ai tự xưng mình chỉ "<em>phản biện mà không tham gia
chính trị</em>" thường là lẩn quẩn lòng vòng với ngụy
biện mặc dù có lẽ biết bất cứ bước nào mình chọn đi,
hay chỗ nào mình chọn tới, cũng hàm chứa ý nghĩa chính trị.
Dù kiểu chính trị tối thiểu chỉ dừng lại nơi chốn có
lợi và vô hại cho cá nhân mình mà thôi.
Quan điểm "<em>không tham gia chính trị</em>" thật ra là một
thói quen "khoanh vùng" (mặc áo giáp, đặt hàng rào chống
B40) của những người dân sống ở các chế độ độc tài áp
bức, hay ứng xử cố hữu của các sắc dân thiểu số trong
những xã hội mang danh "<em>dân chủ tự do kiểu Tây</em>"
(Western Liberal Democracy). Đó âu cũng là một vị trí bảo thủ
nhằm mua được sự an toàn tránh bị "điểm mặt". Thế
nhưng việc họ có thể trốn/tránh được bạo quyền đàn áp
hay không thì là một chuyện khác. Hay là rốt cuộc họ cũng
bị đì ì xèo bởi các "đầy tớ" quan thầy.
Hơn 30 năm sống hải ngoại Chúng tôi chưa thấy có công dân
xứ sở tự do (Hoa-kỳ đây chẳng hạn) nào phải mào đầu tự
"<em>khoanh vùng</em>" khi ứng xử hay đối thoại về chính
sách và chính quyền. Đôi lúc họ tránh né tranh luận chính
trị vì bất đồng chính kiến chứ không cần phải bảo kê cho
mình bằng cách tuyên xưng vị thế "<em>phi chính trị</em>".
Riêng người Việt hải ngoại thì cũng không ít kẻ nhóm vẫn
còn la chai bải "<em>không tham gia chính trị</em>" vì ám ảnh
nặng nề của tâm thức nô lệ hậu-thực-dân.
Chúng tôi tin rằng đa số những người Ai-cập
xuống đường trong hơn ba tuần không phải là những người có
ý nghĩ "<em>tham gia chính trị</em>" hoặc đi làm "<em>cách
mạng</em>". Họ chỉ ứng xử một cách tự nhiên như "<em>con
giun xéo mãi cũng quằn</em>" với tư cách công dân để đòi
hỏi quyền làm người của họ mà thôi. Sau khi vượt qua nỗi
sợ họ từ chối "<em>khoanh vùng</em>" cho mình là thuộc giai
cấp công nhân, nông dân, hay trí thức gì gì ráo. Họ xuống
đường với tư cách là công dân và những hành động của họ
tự mang một quan điểm chính trị.
Không phải phong trào đấu tranh trên thế giới nào cũng có sự
hiện diện của thành phần trí thức chuyên năng nổ trong công
tác phản biện. Đa phần họ chỉ là những người thích tập
trung tư duy để quan sát, so sánh, và phân tích (dù có ngụy
biện hay không) sau khi các cuộc đấu tranh xuống đường đang
xảy ra (dù thắng hay bại) hay đã chuyển sang chợ chiều để
đi vào hoàng hôn tắt ngấm. Nếu có tham gia vào công việc
đấu tranh thì họ chỉ thực hiện vào giai đoạn cuối khi mọi
chuyện sắp đến hồi kết cuộc—máu đã đổ và mồ hôi
nước mắt đã cạn. Vì không có quyền lực nào tự bằng lòng
cho sang nhượng mà chỉ phải tranh lấy mà thôi.
Cổ xúy, tham gia, và thực hiện phong trào đấu tranh dân chủ
trong cảnh tỉnh bất bạo động là một việc nan giải đòi
hỏi đám đông thắng được sự sợ hãi. Và cuộc nổi dậy
phát khởi nào mà không bị dập tắt thì không thể thiếu làn
sóng kích thích phát xuất từ một nhân tố hay sự kiện chấn
động lòng người. Tuy nhiên, đấu tranh xuống đường không
phải là không thể xảy ra, nhất là khi có "<em>nhân
hoà</em>" trong tinh thần tự phát đồng điệu, hoà hợp với
"<em>thiên thời</em>" và "<em>địa lợi</em>".
Khi đấu tranh nổi dậy xuất hiện thì nó đến bất ngờ như
vũ bão. Không một nhà bình luận, phân tích chính trị nào
đoán trước nỗi. Tiếc thay đa số họ (nhất là các nhà quan
sát Tây Phương) lại châm bẩm vào tính chất máy móc của
cuộc cách mạng để chất vấn "<em>Tại sao nó lại xảy ra
bây giờ?</em>" và "<em>Chuyện gì sẽ xảy ra kế
tiếp?</em>" nên thường lạc điệu, lỗi nhịp với thời
điểm và ý nghĩa lịch sử quan trọng của cuộc cách mạng
nổi dậy đó.[iv]
Tranh đấu cho công bằng xã hội của hết thảy chứ không chỉ
riêng mình là việc nhiêu khê—lợi ít hại nhiều cho bản
thân. Ông bà ta chẳng từng có câu "<em>ăn cơm nhà vác ngà
voi</em>" đấy sao! Công việc tích cực góp sỏi, lót đường,
xông xáo không ngại gian nan trong khi đòi hỏi tự do nhân phẩm
và quyền làm người thì lúc khởi đầu khó có sự hiện diện
của những ai thụ động và câu nệ xốc vác. Nói trong hùng
biện thì dễ nhưng tay lấm chân bùn thì khó.
Tác giả Việt Hoàng cũng đã khẳng định như thế trong một
bài viết về sự thờ ơ né tránh tham gia phong trào đấu tranh
đòi dân chủ của các đại gia, trọc phú, và doanh nhân Việt
Nam. Tác giả đã nói tiếp,
"<em>Tôi cho rằng không phải dân trí người Việt Nam kém mà
ý thức của tầng lớp trí thức Việt Nam kém. Nếu không kém
thì trí thức Việt Nam đã làm được việc "khai dân trí,
chấn dân khí" cho mọi người Việt Nam. Trước tình hình
đất nước như hiện nay thì trí thức phải xem việc dấn thân
chính trị như là mệnh lệnh của lòng yêu nước và trí thức
phải nhận lãnh trách nhiệm dẫn dắt người dân và lãnh đạo
đất nước.</em>"[v]
Hiện tượng thờ ơ né tránh tham gia phong trào đấu tranh đòi
dân chủ này liên hệ đến một điều quan trọng hơn nữa:
"<em>Tư duy phản biện có thể phân biệt, nhưng không thể
tách rời khỏi cảm quan.</em>" Không ai có thể quả quyết là
mình nắm chắc hay biết được "sự thật". Mọi quan điểm
của cá nhân hay đoàn thể đều xây dựng diễn giải từ quá
trình học hỏi cũng như tích lũy kinh nghiệm sống riêng nhưng
tất đều ảnh hưởng xã hội. Bất cứ quan điểm nào mà cá
nhân hay đoàn thể đưa ra cũng không thoát khỏi giới hạn trong
tầm nhìn được kết lũy từ quá trình diễn giải tương đối
đó. Rất nhiều bình luận (loạn) gia (pundits) đều cho mình sở
hữu "<em>sự thật</em>" nhưng thật sự mọi người/đám
đông thầm lặng chỉ mong muốn họ có và tỏ lộ được chút
lòng chân thật. Những chuyện "lộng giả thành chân" vẫn
nhan nhãn ấy thôi.
Phản biện hạn chế vì liên hệ đến địa lý tính, nhãn
quan xã hội và nhiễm hệ tư tưởng ăn sâu trong văn hóa. Sản
sinh của phản biện thì tùy theo lăng kính phụ thuộc cường
độ chủ quan của lịch sử chính thống—loại lịch sử
thường xóa sổ và cướp mất tiếng nói của những ai bị cho
ra rìa, không có, hoặc mất vị trí trong xã hội. Đây là loại
lịch sử đã gạn lọc và chỉ ghi chép các dữ kiện thuận
lợi cho thành phần đương kim sau khi cướp quyền lực từ
đấu tranh quần chúng.
Trong bối cảnh như thế thì đa phần các vị học giả trí
thức chọn làm người "ngoài cuộc" mà vẫn "ăn theo". Ăn
theo đây không hẳn là trực tiếp hưởng được bổng lộc
của cơ chế chính thống mà là lợi gián tiếp vì "<em>bình
chân như vại</em>" ở đặc quyền (privileges) thuộc về chuyên
gia. Chuyên gia thì bao giờ cũng được sử dụng và ưu đãi
bởi người cầm quyền (phe tả, phe hữu) vì ta nằm trong phe
nghiêng ngã.
Hơn thế nữa, chuyên gia xử dụng kiến thức và đặc quyền
để dẫn đặt cái ảo tưởng huyễn hoặc là mình có
"<em>sự thật</em>" định hướng suy nghĩ của đám đông
quần chúng, và bất cứ lúc nào cũng sẵn sàng nói hộ giùm cho
(phó) thường dân. Dĩ nhiên, chuyện mặt bên kia của đồng
tiền cũng rất quan trọng: ai được chọn cho phát biểu phản
biện. Sự lựa chọn thiên vị đó không nằm ngoài sức mạnh
của đồng tiền và quyền lực của một hệ thống nhập
nhằng giữa nhà nước, cơ quan truyền thông, các cơ quan cung
cấp ngân quỹ (còn gọi là "Sáng viện" hay "sáng hội" tức
foundation), và giới chủ nhân ông.[vi]
Ông Thomas L. Friedman/một nhà bình luận cho tờ báo NY
Times—người từng bị lên án nhiều lần khi ủng hộ chiến
tranh Iraq và thiên vị Israel trong khi có nhiều lời lẽ miệt
thị các dân tộc Ả rập cũng như từng bị chỉ trích bởi
những người hàn lâm cánh tả và phe chống tự do thương mại
toàn cầu hóa tại Hoa Kỳ—thì vừa rồi cũng đã khéo gác
phản xạ lý trí chuyên gia của mình sang một bên để tường
thuật lại cuộc cách mạng nhân dân Ai-cập như sau:
"<em>Khi dạo lòng vòng [tại quãng trường] ai cũng nghe thấy
toàn là những hy vọng bị đè nén, những khát vọng và thất
vọng suốt 50 năm qua của người dân Ai Cập. Tôi biết các nhà
chuyên gia "thực tế" đang cho rằng tất cả không chóng thì
chầy sẽ bị dẹp bỏ. Có thể chúng sẽ bị dẹp tan. Nhưng
trong những khoảnh khắc tỏa sáng ngắn ngủi này thì xin hãy
quên đi các vị chuyên gia và chỉ cần lắng nghe thôi. Bạn
chưa từng nghe được như thế này trước đây đâu. Đó là
âm thanh của người dân từng đã quá lâu bị cướp đi và
rốt cuộc đã tìm lại được, đằng hắng thử âm giọng và
hân hoan cất lên tiếng nói mình.</em>"[vii]
Đó là chưa nói đến hai lăng kính khác. Theo thuyết nữ quyền
(feminism) (gọi chính xác hơn là nam nữ bình quyền) thì phản
biện nặng tính chất "đực rựa" do đó không tạo được
hợp quần đoàn kết. Cứ tham gia chơi trò đá gà, đá cá (lăn
dưa), hay đấm (đá) bốc Muay Thái thì biết. Ngoài ra, phản
biện xuất phát từ "kỹ nghệ triết lý" từ thời Socrates
rất xa xưa của nền văn minh Tây phương nên luôn luôn trọng
lý thiếu tình, và đã gạt bỏ hẳn cảm tính cho vị tha bao
dung.
Giới hàn lâm phương Tây từng bị nghẹn họng vì lậm duy lý
và loay hoay chưa cách nào thoát nỗi cái cạm bẫy đầy trắc
trở của diễn luận "<em>sự chọn lựa hợp lý</em>"
(rational choice discourse), nhất là sau khi Descartes đã kiên định
sự hiện hữu của ông ta là nhờ "<em>biết dùng cái
đầu</em>" (từ ngữ trong bài viết "<em>Không thể bẻ
cong…</em>"; còn nguyên văn của Descartes là "I think therefore I
am"). Nói như thế không có nghĩa là Chúng tôi phủ nhận cái
lý luận/phản biện nhưng cần vạch ra tình/lý của mọi sự
việc.
Diễn luận không giúp ích gì được cho cuộc đấu tranh giải
phóng giúp bản thân ta và người khác khỏi nạn "<em>nội
thực dân</em>"[viii] trong các xã hội ngổn ngang những bất
công và đau khổ. Sự chọn lựa (mê sảng) duy lý này làm thui
chột tâm hồn và nhân cách khi ta buộc chạm trán với tương
quan giữa người và người (I- and-thou).[ix] Một sự chọn lựa
duy lý trong vô thức nhưng tạo tràn đầy phản xạ thèm thuồng
ghen tị của đám đông làm ta quên tình tha nhân và gạt bỏ
lòng bồ tát, do đó dẫn đến việc coi thường chuyện con
người cần vượt qua bản ngã và cái tôi.
Thứ ba, phản biện không tạo được đối thoại. Cứu cánh cho
phản biện là phải tiếp tục sản xuất kiến thức theo đơn
đặt hàng (ví dụ mong số lượng người nghe và đọc tăng cao)
và trọng vị cá nhân hóa. Rất nhiều khi phản biện chuyên
chở thành kiến chỉ trích, hay mang khinh ghét, và tạo phê phán
ô nhục (do vô thức hay có chủ ý) trong lúc đề cập đến và
đánh giá các lập trường của các nhân vật hay lực lượng
đối kháng nhau.
Thói (chứng) phản biện mang nặng tính giả thuyết (và nhiều
khi thiếu bối cảnh quan) nhưng đội lốt hành xử khéo léo
trong chủ quan kiêu hãnh rằng lập luận của mình thì là phải
đúng. Phản biện do đó tiềm ẩn gốc rễ bạo động vì nó
dập tắt tương quan đối thoại. Dĩ nhiên không có tương quan
đối thoại thì không thể nào cổ động hô hào cho "<em>hòa
hợp hòa giải</em>" hầu chuyển hóa tình cảnh mâu thuẫn bế
tắc.
Chúng tôi ghi nhận nhiều viễn quan về đoàn kết và xây dựng
trong các bài viết nhưng không may do tính duy lý trong phản biện
đã gây phản tác dụng và đưa đến kết cuộc là chỉ sinh ra
hàng loạt dây chuyền (phản) phản biện.
Phản biện tự nó không chỉ dừng ở trò chơi cá cuộc của
hùng biện diễn luận và những cuộc bút chiến.
Nó còn là biển mê hoặc làm chúng ta chìm đắm nhanh chóng vào
sóng đời tranh nhau vài mảnh bánh vụn vơi rãi dưới đất.
Từ đó quên bén đi ai đang tỉnh bơ thuổng cả chiếc bánh
trên bàn vào túi của họ. Không cần là chuyên gia thì ai cũng
biết chuyện gì sẽ tiếp diễn xảy ra khi kẻ "<em>cướp
ngày</em>" tiếp tục ung dung nắm giữ quyền lực một cách
dễ dàng vì đã thuổng trọn chiếc bánh rồi mà.
© 2011 Vietsoul:21
______________________________
<h2>Chú Thích</h2>
[i] <em><a href="http://www.rfavietnam.com/node/401">Vì sao chưa thể có
một biến cố như Tunisia ở Việt nam</a></em> & <em><a
href="http://www.rfavietnam.com/node/406">Không thể bẻ cong sự thật
để tự ru ngủ mình và bạn đọc</a></em>, Kami, RFAVietnam.com,
02/09/2011 & 02/14/2011
[ii] <a
href="http://www.voanews.com/vietnamese/blogs/quoc/nhan-dan-02-14-2011-116176534.html"><em>Nhân
dân</em></a>, Nguyễn Hưng Quốc, VOA, 14/2/2011
[iii] <a
href="http://www.voanews.com/vietnamese/news/phan-bien-12-11-2010-111734484.html">Phản
biện</a>, Nguyễn Hưng Quốc, VOA, 11/12/2010
[iv] <a href="http://www.spiked-online.com/index.php/site/article/10169/">The
Egyptian uprising: 'why now?' and 'what next?'</a>, Brendan
O'Neill, Spiked, 8/2/2011
[v] <a
href="http://thongluan.org/vn/modules.php?name=News&file=article&sid=5554">Doanh
nhân và dân chủ</a>, Việt Hoàng, Thông Luận (số 255), 02/2011
[vi] <a
href="http://vietsoul21.net/2010/08/13/ch%E1%BB%A9ng-quen-t%E1%BA%ADp-th%E1%BB%83-collective-amnesia/">Chứng
quên tập thể</a>, VietSoul21, 13/08/2010
[vii] <a
href="http://www.nytimes.com/2011/02/08/opinion/08friedman.html?_r=2">Speakers'
Corner on the Nile</a>, Thomas L. Friedman, NY Times, 7/2/2011
[viii] <a
href="http://vietsoul21.net/2010/11/24/pho-th%C6%B0%E1%BB%9Dng-dan-2/">phó
thường dân (2): nội-thực-dân</a>, VietSoul21, 11/24/2020
[ix] <a href="http://en.wikipedia.org/wiki/I_and_Thou">I-and-Thou</a>, Martin
Buber
<a
href="http://vietsoul21.net/2011/02/18/ph%E1%BA%A3n-ph%E1%BA%A3n-bi%E1%BB%87n-va-s%E1%BB%B1-th%E1%BA%ADt/">Đã
đăng trên Hồn Việt Thế Kỷ 21</a>
***********************************
Entry này được tự động gửi lên từ trang Dân Luận
(http://danluan.org/node/7850), một số đường liên kết và hình
ảnh có thể sai lệch. Mời độc giả ghé thăm Dân Luận để
xem bài viết hoàn chỉnh. Dân Luận có thể bị chặn tường
lửa ở Việt Nam, xin đọc hướng dẫn cách vượt tường lửa
tại đây (http://kom.aau.dk/~hcn/vuot_tuong_lua.htm) hoặc ở đây
(http://docs.google.com/fileview?id=0B_SKdt9lFNAxZGJhYThiZDEtNGI4NC00Njk3LTllN2EtNGI4MGZhYmRkYjIx&hl=en)
hoặc ở đây (http://danluan.org/node/244).
Dân Luận có các blog dự phòng trên WordPress
(http://danluan.wordpress.com) và Blogspot (http://danluanvn.blogspot.com),
mời độc giả truy cập trong trường hợp trang Danluan.org gặp
trục trặc... Xin liên lạc với banbientap(a-còng)danluan.org để
gửi bài viết cho Dân Luận!
Không có nhận xét nào:
Đăng nhận xét