src="http://danluan.org/files/u1/APEgyptCelebratesMubarakResignation11Feb2011.jpg"
width="480" height="319"
alt="APEgyptCelebratesMubarakResignation11Feb2011.jpg" /></center>
Cuộc cách mạng gần đây ở Ai Cập và Tunisia khiến tôi nhớ
lại một bài nghiên cứu cũ của John Ginkel và Alastair Smith có
tựa "<em>So you say you want a revolution</em>" (tạm dịch "Và
bạn nói bạn muốn làm cách mạng") trên tạp chí <em>Journal of
Conflict Resolution</em> ("Khoa học Giải quyết Xung đột"). John
Ginkel là giáo sư của trường ĐH Washington ở St. Louis còn
Alastair Smith thuộc trường Yale. Cả hai đều nghiên cứu về
chính trị học. Cũng giống như phần nhiều các học giả chính
trị học hiện đại, các ông nghiêng về việc sử dụng các
công cụ toán định lượng trong phân tích chính trị thay vì
dựa thuần túy vào các lập luận ngôn ngữ.
Trong bài nghiên cứu này, Ginkel và Smith phân tích mối quan hệ
tương tác chiến lược (<em>game theoretic interactions</em>) giữa ba
nhóm đối tượng – (1) bộ máy chính quyền, (2) công chúng, và
(3) những người hoạt động đối lập.
Ẩn số chính trong cuộc cờ của ba nhóm này là câu chuyện về
cuộc cách mạng: nếu một cuộc cách mạng nổ ra thì kết cục
có phải là sự xụp đổ của chính quyền hay không. Nếu chính
quyền đủ mạnh, họ có thể dập tắt được cuộc cách
mạng. Nếu chính quyền không đủ mạnh, thì cách mạng sẽ
thành công – theo nghĩa là chính quyền sẽ bị lật đổ.
Ginkel và Smith cho rằng không ai trong số ba nhóm này biết chắc
chắn kết cục của một cuộc cách mạng sẽ như thế nào.
Điều này một phần vì hiểu biết sức mạnh của bộ máy
chính quyền đã khó, hiểu biết sức mạnh của công chúng lại
càng khó do yếu tố mà Kunan – một học giả bậc thầy về
chính trị học liên quan tới cách mạng – gọi bằng cái tên
"<em>trong nhà thật thà, ra ngõ giả dối</em>" ("private truth,
public lie"). Tức là trong một chế độ hà khắc, công chúng
thường phải nói dối ở nới công cộng về nhận định của
họ đối với chính quyền. Thí dụ, ở nhà hoặc trong những
nhóm bạn bè thân thiết họ có thể bộc bạch sự tức giận
của họ với chính quyền nhưng ra ngoài họ buộc phải nói
ngược lại.
Mặc dù cùng không biết kết cục tất yếu của cách mạng sẽ
như thế nào, chính quyền là bên đoán tốt nhất kết cục
này. Tiếp theo đó là nhóm những người hoạt động đối lập
- vì công việc chính của họ là nghiên cứu về chế độ để
tìm ra các điểm yếu của đối thủ. Nhóm cuối cùng, ít thông
tin nhất, là công chúng.
<span class="underlined-text">Trong mô hình của Ginkel và Smith, công
chúng sẽ không thể làm cách mạng nếu không có những người
cầm lái – đó là nhóm những người đối lập.</span>
Trước áp lực của xã hội, chính quyền có thể nhượng bộ
công chúng bằng những chính sách nhất định, hoặc chọn không
nhượng bộ gì cả. Đứng trước quyết định của chính
quyền, những người đối lập có thể chọn đứng ra kêu gọi
cách mạng, hoặc tiếp tục ẩn náu. Trong trường hợp nhóm
thứ (2) này kêu gọi cách mạng, công chúng có thể chọn nghe
theo lời kêu gọi này và làm cách mạng, hoặc phớt lờ các
nhà đối lập. Trong trường hợp một cuộc cách mạng nổ ra,
chính quyền sẽ nỗ lực dập tắt. Khi đó, tương quan sức
mạnh của công chúng và chính quyền sẽ quyết định cuộc
cách mạng có thành công hay là không.
Đây là một mô hình toán tương đối đơn giản, và hai tác
giả Ginkel và Smith phải dựa vào nhiều giả định đơn giản
hóa. Tuy nhiên, khi giải mô hình này họ cũng thu được một
số kết quả thú vị và có ẩn ý đối với thực tiễn xã
hội. Sau đây chỉ là ba điểm chính đáng chú ý.
<h2>Thế tiến thoái lưỡng nan của chuyện nhượng bộ</h2>
Kết luận đầu tiên có ẩn ý đối với chính quyền: nhượng
bộ là con dao hai lưỡi. Nhượng bộ sẽ làm giảm xác suất
xảy ra một cuộc cách mạng, nhưng nó lại cho hai nhóm còn lại
thấy sự yếu đuối của chính quyền. Do đó, nhượng bộ một
lần sẽ dẫn tới các yêu sách tiếp theo, và vì thế cần có
các nhượng bộ tiếp theo.
Nếu không có các nhượng bộ tiếp theo thì cách mạng nhiều
khả năng sẽ nổ ra, và vì chính quyền yếu, cách mạng sẽ có
nhiều khả năng sẽ thành công. Câu chuyện vừa rồi của
Mubarak là bằng chứng sống động của nghịch lý này. Lãnh
đạo một số nước khác trong khu vực cũng đang đi theo vết xe
đổ của chính quyền Mubarak.
<h2>Đàn áp hay không đàn áp</h2>
Ginkel và Smith cũng chỉ ra thêm một nghịch lý của đàn áp
đối lập. Nếu chính quyền không đàn áp đối lập, hoặc
không mạnh tay với nhóm này, thì những người đối lập dễ
kêu gọi công chúng làm cách mạng hơn. Tuy nhiên, nếu chính
quyền thể hiện rằng họ sẽ mạnh tay với đối lập mà các
nhà đối lập vẫn dám đứng ra kêu gọi cách mạng, thì chính
hành vi bất chấp của nhóm đối lập lại gửi đi một tín
hiệu mạnh mẽ cho công chúng rằng chính quyền không thực sự
mạnh.
Lý do là theo cách phân tích của Ginkel và Smith, công chúng biết
rằng nhóm đối lập có nhiều thông tin về chính quyền hơn
bản thân họ. Vì thế công chúng sẽ nhìn vào hành vi của nhóm
đối lập như một chỉ dấu về sức mạnh của chính quyền.
Khi nhóm đối lập kêu gọi cách mạng mặc cho đe dọa đàn áp
đối lập của chính quyền, thì đối với công chúng điều
đó cũng đồng nghĩa các nhà đối lập đã ước đoán được
khả năng bị đàn áp (do cách mạng thất bại) là không lớn.
Và vì thế, nó cũng có nghĩa nhóm đối lập này tin rằng khả
năng thành công của cách mạng là cao. Do đó, thông tin này do
nhóm đối lập đưa ra có tác dụng dẫn dắt hành vi của công
chúng cao hơn nhiều so với trường hợp chính quyền không mạnh
tay đàn áp đối lập.
<h2>Tại sao các cuộc cách mạng và sụp đổ luôn bất ngờ</h2>
Câu chuyện thứ hai là tính bất ngờ của các cuộc cách mạng.
Vì bản chất hà khắc của chế độ, sức mạnh tương đối
của chính quyền đối với công chúng là một ẩn số không có
cách gì giải mã được. Vì không giải mã được, các bên
thường "chờ thời" – những người đối lập không lộ
diện và các chính quyền cũng không có bất kỳ nhượng bộ
nào. Và sự tồn tại của status quo cứ kéo dài như thế.
Khi có những yếu tố bất ngờ mang tính ngẫu nhiên xuất
hiện, thí dụ như bệnh dịch, mất mùa, khủng hoảng kinh tế,
hay thiên tai…, ba bên kể trên buộc phải ngồi chơi bàn cờ
cách mạng. Khi bàn cờ này được bày, nhất là khi có những
thông tin cho thấy sự yếu kém của chế độ, và những người
đối lập cũng như công chúng nhận biết được khả năng
thành công cao của cách mạng, thì mọi chuyện sẽ diễn ra rất
nhanh, đẩy chính quyền vào chỗ bất ngờ sụp đổ. Trong
những trường hợp đó, nhượng bộ của chính quyền chỉ
khiến họ càng trở nên yếu ớt trước công chúng, và vì thế
chỉ làm đẩy nhanh quá trình sụp đổ tất yếu. Ngay cả khi
họ đàn áp, thì vì sức mạnh của chính quyền không nhiều,
đàn áp cũng không giúp họ bám giữ được quyền lực.
***********************************
Entry này được tự động gửi lên từ trang Dân Luận
(http://danluan.org/node/7896), một số đường liên kết và hình
ảnh có thể sai lệch. Mời độc giả ghé thăm Dân Luận để
xem bài viết hoàn chỉnh. Dân Luận có thể bị chặn tường
lửa ở Việt Nam, xin đọc hướng dẫn cách vượt tường lửa
tại đây (http://kom.aau.dk/~hcn/vuot_tuong_lua.htm) hoặc ở đây
(http://docs.google.com/fileview?id=0B_SKdt9lFNAxZGJhYThiZDEtNGI4NC00Njk3LTllN2EtNGI4MGZhYmRkYjIx&hl=en)
hoặc ở đây (http://danluan.org/node/244).
Dân Luận có các blog dự phòng trên WordPress
(http://danluan.wordpress.com) và Blogspot (http://danluanvn.blogspot.com),
mời độc giả truy cập trong trường hợp trang Danluan.org gặp
trục trặc... Xin liên lạc với banbientap(a-còng)danluan.org để
gửi bài viết cho Dân Luận!
Không có nhận xét nào:
Đăng nhận xét