phải bắt đầu từ dân, chứ không thể đợi một Bao Công
xuất hiện trong hàng ngũ lãnh đạo, hay những quan tham - sau khi
học tập đạo đức Hồ Chí Minh - tự nguyện dừng tham nhũng.
Mỗi công dân phải ý thức được rằng các quyền tự do ngôn
luận, quyền được biết và quyền tham gia chính trị chính là
công cụ để chống tham nhũng và lạm quyền; vì thế phải
liên tục đấu tranh bảo vệ những quyền cơ bản đó.</div>
Khi nói đến tệ nạn tham nhũng, ta thường quy tội cho những
quan chức lạm quyền và quy trách nhiệm Nhà nước đã không
xử lý nghiêm túc, đầy đủ việc quản lý của mình. Quy hoàn
toàn trách nhiệm chữa căn bệnh tham nhũng cho Nhà nước, trông
đợi kết quả nhiệm màu từ một số cá nhân lãnh đạo,
hoặc từ một số chính sách chống tham nhũng của Nhà nước
có phải chăng là một cách đặt vấn đề lạc hướng và xã
hội sẽ tiếp tục bị thất vọng?
<div class="special_quote"><strong>Tin liên quan:</strong>
<ul>
<li><a href="http://danluan.org/node/7430">Khi tham nhũng trở thành
một thứ "văn hóa"</a></li>
<li><a href="http://danluan.org/node/7414">Đào Tuấn - Quyền được
biết</a></li>
</ul></div>
<h2>Tham nhũng ở nước ta có phải là tất yếu?</h2>
Tham nhũng là hệ quả tất yếu khi có ba yếu tố cùng gặp
nhau: nhiều tiền, nhiều quyền và một môi trường cơ cấu xã
hội còn non kém. Khi con người có nhiều quyền, kể cả quyền
quản lý nhiều tiền thì cái tham sân si tăng theo tỷ lệ
thuận. Tham sân si cộng với một cơ cấu kinh tế chính trị -
hành chính - xã hội còn thiếu minh bạch, thiếu sự phân quyền
rạch ròi, thiếu sự kiểm soát để cân bằng (check and balance)
thì có cả tham nhũng là chuyện tất nhiên. Ở xã hội nào cũng
vậy, chỉ khác nhau ở mức độ và điều này tùy vào yếu tố
cơ cấu mà thôi.
Trong tiếng Việt có hai chữ rất súc tích, gói ghém được
không biết bao nhiêu kết quả công trình nghiên cứu khoa học
xã hội trên thế giới: <strong>quyền lợi</strong> và
<strong>quyền hạn</strong>. Đã có quyền thì đòi hỏi phải có
lợi và khi giao quyền thì phải có hạn. Nhưng khi cơ cấu yếu
kém thì quyền và lợi sẽ không có "hạn" nên khó có thể
kiểm soát được. Các nhà quan sát quốc tế khi nhìn tình hình
kinh tế - chính trị - xã hội Việt Nam đều không ngạc nhiên
với những vụ việc như PMU 18, họ cho rằng điều ấy không
xảy ra mới là lạ. Họ chỉ hơi ngạc nhiên là ông Giám đốc
PMU 18 đã bị sân si, chơi ngông đến mức để bị phát hiện.
Và họ cũng không ngạc nhiên nếu Việt Nam còn cả trăm, hay
cả ngàn PMU 18 nữa chưa bị phát hiện.
Lý do đơn giản là Nhà nước đang quản lý một số tiền
viện trợ ODA quá lớn, quyền lực thì tập trung vào một tập
thể nhỏ (mà tâm lý tập thể thì thường tự hành xử, bao che
vì nhau), trong khi cơ cấu xã hội chưa có đủ độ hoàn chỉnh
giúp lãnh đạo quản lý Nhà nước một cách hiệu quả các
hoạt động kinh tế ở tầm vi mô. Vì vậy, sau hơn 15 năm thực
sự đi vào đổi mới, Việt Nam vẫn chưa xây dựng được một
hạ tầng cơ sở xã hội khả dĩ hợp lý để chuẩn bị cất
cánh.
Trong chính trị - xã hội học có câu: "<em>Dân nào thì tương
ứng với lãnh đạo đó</em>". Vấn đề tham nhũng không phải
chỉ vì có một số ông quan tham tiền. Cũng không phải là do
tầng lớp lãnh đạo cấp cao không muốn chống nạn tham nhũng
vì tham nhũng là con siêu vi đang làm xói mòn trầm trọng giá
trị chính thống của tập thể lãnh đạo, làm cho công việc
của họ khó khăn hơn và làm cho họ tuy có quyền nhưng không
có thực lực. Khi có quyền mà không có lực thì "hành" không
kết quả. Con siêu vi này không thể trị được chỉ bằng
những liều thuốc chính sách chống tham nhũng mang tính hình
thức này, hay hình phạt pháp luật kia, và cũng không thể chỉ
trông đợi vào một cá nhân lãnh đạo anh minh nào đó. Tham
nhũng tự nó là một hiện tượng của một vấn đề có tính
hệ thống. Cái gốc của nó có từ văn hóa xã hội truyền
thống. Tham nhũng còn sinh tồn là nhờ phần lớn vào sự chấp
nhận, đồng lõa của xã hội.
Mọi cá nhân nếu nhìn lại mình trong mọi sinh hoạt hàng ngày
sẽ thấy sự đồng lóa, dễ dàng chấp nhận tham nhũng của
chính bản thân, từ chuyện chấp nhận cho con đi học thêm để
lấy lòng thầy, đi họp phải có phong bì dù đó là trách
nhiệm công việc của mình, đến chuyện mua bằng cấp chức
danh, thành tích. Tình trạng "dễ người để được dễ ta","ai
cũng vậy" đã trở thành một cái nếp nghĩ trong dân gian. Tham
nhũng còn được xem như là một "phương tiện" cần thiết để
khi cần còn có ngõ...
Các nhà kinh tế, xã hội học tin rằng thuốc sát trùng hữu
hiệu nhất là ánh sáng (The best disinfectant is sunlight) để nói
lên giá trị của một môi trường minh bạch. Tham nhũng là
những ung nhọt, những con mối mọt được sinh sôi, nảy nở
trong bóng tối ẩm ướt. Ai cũng biết là nếu mở toang các
cửa sổ cho thông thoáng, rồi có thêm vài nguyên tắc vệ sinh
căn bản thì ruồi muỗi, mối mọt sẽ không còn đất sống.
Nhưng việc mở các cửa sổ không đơn giản, vì lực cản
không phải nhỏ từ số người có quyền đã quen được thu
vén trong bóng tối từ lâu nay. Môi trường xã hội này chỉ có
ánh sáng khi nào đa số người dân bị bức xúc đến độ
không chịu được nữa và ý thức được ánh sáng mặt trời
là cần thiết để giải thoát họ ra khỏi chỗ u tối, bệnh
hoạn.
Khi đó, họ sẽ lớn tiếng đòi hỏi ánh sáng mặt trời và
tự họ đi mở tung các cửa. Hai điều kiện này hiện chưa có
được và còn khó có trong một tương lai gần. Tham nhũng ở
mức không thể chấp nhận được có thể sẽ còn là một vấn
đề triền miền của xã hội vì xã hội chỉ đang kỳ vọng
vào một giải pháp chính sách đơn phương từ Nhà nước mà
chưa chịu ý thức đầy đủ trách nhiệm của chính mình để
đặt vấn đề một cách trung thực, sòng phẳng.
<h2>Tham nhũng cản trở "cất cánh"</h2>
Ảnh hưởng của tham nhũng sâu rộng lắm. Ở đây ta chỉ thử
làm một bài toán kinh tế tượng trưng. Từ nay đến khoảng
năm 2010, tức thời điểm ta không còn được nhận ODA nữa thì
tổng số viện trợ ODA đổ vào Việt Nam có lẽ vào khoảng 20
tỉ USD. Theo một báo cáo được công bố trước đây thì số
thất thoát trực tiếp (bị ai đó bỏ túi) lên đến 15-20%,
thất thoát gián tiếp (tiêu xài thiếu hiệu quả, chi phí không
hợp lý) cũng khoảng tương tự. Như vậy, tổng số thất thoát
lên đến 30 - 40%, bằng 6-8 tỉ USD, hay trên dưới 100 ngàn tỉ
đồng! Khi nhận 1 đồng ODA mà bị thất thoát thì ta sẽ bị
mất không phải 1 đồng, mà còn hơn thế nữa vì chúng ta phải
trả lãi (cứ tính tạm là 5%/năm), cộng thêm tình trạng mất
cơ hội sinh lãi từ kinh doanh trên 1 đồng này (tạm tính
10%/năm). Như vậy tính ra chúng ta còn mất thêm 0, 15 đồng mỗi
năm nữa. Mỗi năm năm ta sẽ mất gấp đôi (2 đồng), sau 10
năm mất 4 đồng... con số 100 ngàn tỉ đồng bây giờ sẽ
thành 400 rồi 800 ngàn tỉ đồng mà xã hội sẽ phải gánh
chịu trong 10 năm tới.
Trong thuyết kinh tế phát triền thì quá trình phát triển của
một nước cũng tương tự như một chiếc máy bay đang lăn bánh
trên đường băng. Để máy bay có thể cất cánh thì cần có
hai yếu tố quyết định: (1) Máy bay phải có đủ lực để có
khả năng duy trì một gia tốc tối thiểu và (2) Đến một
thời điểm nhất định phải có quyết định cất cánh. Nếu
thiếu một trong hai điều kiện này thì máy bay sẽ đâm đầu
vào cuối đường băng. Tham nhũng là một trong những yếu tố
tiêu cực lớn nhất làm cho máy bay không thể cất cánh được
vì không đủ lực (hạ tầng cơ sở không được đầu tư hữu
hiệu và đúng mực để mau chóng đạt mức tối thiểu để
hỗ trợ cho các mục tiêu phát triển khác). Cơ hội để cất
cánh sẽ không có mãi (đường băng nào cũng có giới hạn).
Kinh nghiệm của các nước đang phát triển là trong vòng 10 - 15
năm, nếu nạn bao cấp và tham nhũng không được giải quyết
tích cực thì cơ hội cất cánh càng khó khăn hơn.
Xã hội Việt Nam vì hoàn cảnh lịch sử, chiến tranh, đã làm
cho đa số người phải tập trung quá nhiều vào các vấn đề
sinh tồn cá nhân. Mà khi con người đã quá đặt nặng vào sự
sinh tồn thì tính ích kỷ của mỗi cá nhân sẽ làm cho "vốn
xã hội" suy đồi, lòng tin của con người với người và giữa
người với hệ thống xã hội bị sứt mẻ. Sự chấp nhận
của xã hội sống chung với tham nhũng như là "sống chung với
lũ" sẽ làm cho người dân trong xã hội mất lòng tin vào tương
lai, xuôi tay với thời cuộc, không còn khả năng chủ động
được vận mệnh của mình. Đây là cái giá lớn nhất mà toàn
xã hội phải trả nếu chúng ta không kịp thời chấn chỉnh.
Việt Nam nay mai sẽ vào WTO. Doanh nghiệp trong nước sẽ vượt
qua được những thử thách ban đầu vì thật sự chúng ta cũng
chỉ mới ở giai đoạn "bán mồ hôi kiếm sống".
Chúng ta có đủ sức cần cù, nhanh nhẹn sống còn trong thời
gian đầu. Nhưng thử thách khắc nghiệt nhất chính là ở trong
ta, ở nội lực. Nếu chúng ta không tự cởi trói, không gột
bỏ được những thói quen xấu, không nhanh chóng thay đổi tư
duy để sống và làm việc một cách thuận lý hơn và cho mục
tiêu chung của xã hội thì ta sẽ khó có cơ hội đổi đời và
sẽ bị đào thải, vì môi trường hội nhập toàn cầu vẫn là
một môi trường "cá lớn nuốt cá bé", ngày càng tinh vi và
trực diện hơn. Chúng ta đang ở một ngã ba lịch sử. Trong
thập niên tới, hoặc chúng ta sẽ đi về hướng phát triển
một xã hội văn minh có văn hoá như Singapore, Malaysia hay một
xã hội phân hóa, tụt hậu như Indonesia, Philippines? Điều đó
phụ thuộc vào trách nhiệm và quyết định của toàn xã hội.
Phải từ dân. Đây là vần đề lớn có tính chất hệ thống
và đòi hỏi phải có sự đồng tâm, quyết liệt hành động
của toàn xã hội. Vấn đề tham nhũng như một cây cổ thụ
đã ăn sâu mọc rễ. Sẽ không có một vị lãnh đạo cao cấp
nào có đủ khả năng tự bứng gốc được gốc cây ấy. Xã
hội không nên quá kỳ vọng vào lãnh đạo Nhà nước vì họ
không đủ lực. Không ít nhà lãnh đạo cao cấp đã từng than
phiền với hiện trạng "trên nói dưới không nghe". Toàn xã
hội cần nhận ra một cách chính xác cái giá phải trả cho tham
nhũng và phải có thái độ dứt khoát. Xã hội Việt Nam đã có
truyền thống dân chủ cao. Lãnh đạo Việt Nam về nguyên tắc
là từ dân và do dân, đã chấp nhận dân là chủ. Chỉ có dân
mới có khả năng tạo điều kiện cho lãnh đạo thi hành có
hiệu quả các liều thuốc chống tham nhũng và đòi họ có
trách nhiệm trước dân tộc.
Dân tộc ta đã chứng minh được khả năng "đội đá vá trời"
khi bị ép đến đường cùng. Thành công của tất cả các
cuộc kháng chiến giành độc lập trong lịch sử đất nước
đều từ sự quyết tâm và hành động của toàn dân. Trong
thập niên 1980, cuộc đối mặt kinh tế cũng đã từ dân. Chính
sách đổi mới là một thành tích lịch sử cực kỳ khó khăn
trong hoàn cảnh chính trị - xã hội thời đó, vậy mà dân vẫn
làm được.
Vấn đề tham nhũng nan giải hơn là vì cái đau và cái giá
phải trả của nó không cảm nhận được tức thời. Nó ngấm
ngầm như một căn bệnh ung thư, chứ không như một cơn đói.
Như vậy, ý thức đúng đắn về bản chất của vấn đề và
sự đòi hỏi quyết liệt của xã hội phải là yếu tố tiên
quyết trong việc giải quyết được căn bệnh trầm kha này.
<em>Theo Doanh nhân Sài Gòn cuối tuần</em>
***********************************
Entry này được tự động gửi lên từ trang Dân Luận
(http://danluan.org/node/7460), một số đường liên kết và hình
ảnh có thể sai lệch. Mời độc giả ghé thăm Dân Luận để
xem bài viết hoàn chỉnh. Dân Luận có thể bị chặn tường
lửa ở Việt Nam, xin đọc hướng dẫn cách vượt tường lửa
tại đây (http://kom.aau.dk/~hcn/vuot_tuong_lua.htm) hoặc ở đây
(http://docs.google.com/fileview?id=0B_SKdt9lFNAxZGJhYThiZDEtNGI4NC00Njk3LTllN2EtNGI4MGZhYmRkYjIx&hl=en)
hoặc ở đây (http://danluan.org/node/244).
Dân Luận có các blog dự phòng trên WordPress
(http://danluan.wordpress.com) và Blogspot (http://danluanvn.blogspot.com),
mời độc giả truy cập trong trường hợp trang Danluan.org gặp
trục trặc... Xin liên lạc với banbientap(a-còng)danluan.org để
gửi bài viết cho Dân Luận!
Không có nhận xét nào:
Đăng nhận xét