thế kỷ 18 đến hết nửa đầu thế kỷ 19 là giai đoạn phát
triển rực rỡ nhất của văn học Việt Nam thời phong kiến.
Đó cũng là thời kỳ chế độ phong kiến Việt Nam khủng
hoảng trầm trọng, xã hội rối ren, nhân dân khổ cực, khởi
nghĩa nổ ra khắp nơi.
Tôi nhớ thầy giáo khi giảng bài đã viết lên bảng đen hai
từ "xã hội" và "văn học", rồi thầy đánh dấu mũi
tên đi xuống vào bên cạnh từ "xã hội", mũi tên đi lên
bên cạnh từ "văn học". Thầy bảo, như một quy luật, khi
nào xã hội càng loạn, lòng người càng mất niềm tin, văn
học với tư cách "tấm gương phản ánh hiện thực" càng
phát triển. Thế nên thời ấy, chúng ta mới có những Nguyễn
Du, Hồ Xuân Hương, Bà Huyện Thanh Quan, Ngô Gia Văn Phái…
Tôi nghĩ, báo chí - truyền thông có vai trò phản ánh hiện
thực còn hơn cả văn học. Cuối thế kỷ 18, đầu thế kỷ 19,
Việt Nam chưa có báo chí, chứ nếu không thì chúng ta hẳn đã
được chứng kiến một nền truyền thông sôi động như năm
2010 vừa qua. Đấy là còn chưa tính đến hai yếu tố có tác
động chi phối bộ mặt truyền thông hiện nay: Internet và chính
sách quản lý truyền thông theo hướng kiểm duyệt của Nhà
nước.
<h2>Cơn thịnh nộ của dân mạng</h2>
Tháng 4, bài viết nhan đề "<a
href="http://www.bbc.co.uk/vietnamese/forum/2010/04/100417_do_ngoc_bich.shtml">Một
cách nhìn khác về tinh thần dân tộc</a>" của tác giả Đỗ
Ngọc Bích đăng trên BBC Việt ngữ (tựa đề dường như do BBC
Việt ngữ đặt) đã gây nên một làn sóng phẫn nộ rất lớn.
Bài viết nhận xét về các blogger chính trị Việt Nam, theo đó,
những blogger này "<em>không nhận ra được rằng Việt Nam
thực ra cũng là một phần trong da thịt của Trung Quốc, chia
sẻ nguồn gốc văn hóa và tư tưởng, và nhận được khá
nhiều ân huệ từ Trung Quốc trong suốt hơn 20 năm chiến tranh
(1950-1975)</em>", "<em>họ không thích nghi theo kịp được môi
trường ngoại giao giữa Việt Nam và Trung Quốc trong những năm
1990, vẫn tiếp tục sống trong cái "anti-China nationalism"
(chủ nghĩa dân tộc chống Trung Quốc hay bài Trung) của những
năm 1980…</em>".
Đọc một cách bình thản thì cũng có thể thấy thiện ý của
tác giả là phê phán tinh thần dân tộc chủ nghĩa mù quáng
dựa trên sự thiếu kiến thức, ít nhất là kiến thức lịch
sử: "<em>Những blogger đấu tranh cho chủ quyền lãnh thổ đã
bao giờ đọc "Đại Việt Sử Ký" (Lê Văn Hưu), "Đại
Việt Sử Lược" (tác giả khuyết danh thời Trần), hay
"Đại Việt Sử Ký Toàn Thư" (Ngô Sĩ Liên), hay "Việt Nam
Sử Lược" (Trần Trọng Kim,) ở dạng nguyên bản, chưa qua
biên soạn, cắt xén chưa?</em>".
Tác giả cũng có ý tố cáo một nền khoa học lịch sử bị
bóp méo, khiến các thế hệ sau rất khó có cơ hội tiếp cận
với sự thật: "<em>Chúng ta đã bao giờ tự hỏi mình xem
lịch sử Việt Nam mà chúng ta học có đúng là lịch sử
không?</em>".
Tuy nhiên, những ý này lại được thể hiện với một giọng
văn rất dễ gây cảm tưởng là tác giả đang khiêu khích
những blogger đấu tranh cho chủ quyền, và chọc tay vào "tổ
kiến lửa": tinh thần dân tộc của cộng đồng mạng Việt
Nam.
Không lập luận phân tích, không ví dụ, không dẫn chứng, và
nhất là lời khẳng định (mà không chứng minh dù chỉ một
câu) "<em>Việt Nam thực ra cũng là một phần trong da thịt
của Trung Quốc</em>" đã khiến đa số người đọc nổi
khùng. Cũng có thể đó không phải đa số, nhưng những người
ủng hộ tác giả thì không lên tiếng, mà người phẫn nộ
với chị thì lại sẵn sàng gửi ngay phản hồi chửi rủa.
Vụ việc cũng kéo theo một vấn đề: <em><strong>Mỗi công dân
có quyền thể hiện quan điểm cá nhân tới mức nào? Hay nói
chung, việc dư luận phản ứng dữ dội với tác giả và bài
viết có phải là xâm phạm tự do ngôn luận?</strong></em>
Với hai câu hỏi này, tôi xin bảo lưu ý kiến cá nhân: Mọi
công dân đều có quyền thể hiện quan điểm cá nhân miễn là
không xúc phạm danh dự, nhân phẩm người khác. Bài viết nói
trên có xúc phạm danh dự, nhân phẩm của một người hoặc
một cộng đồng người nào hay không thì cần giám định pháp
lý. Nhưng cứ giả sử là nó đúng mực đi, thì trên nguyên
tắc tôn trọng tự do ngôn luận, tác giả Đỗ Ngọc Bích có
quyền nói lên quan điểm của chị, và những người phản
đối tác giả cũng đương nhiên có quyền phát biểu ý kiến
của họ. Nói cách khác là viết không thuyết phục thì phải
nghe chê, vậy thôi. "Chê" chứ không phải "chửi", nhưng
nếu độc giả cứ muốn chửi, thì người viết cũng đành
phải chấp nhận để quyền tự do ngôn luận bị vi phạm, bị
chửi quá không chịu được thì xin mời đi… kiện.
Trên góc độ người viết, "Một cách nhìn khác về tinh thần
dân tộc" cũng là một bài học kinh nghiệm cho giới cầm bút/
gõ bàn phím: Đừng bao giờ chọc vào những tình cảm thiêng
liêng như lòng tự hào dân tộc, tình yêu nước. Nếu muốn
phát biểu những quan điểm có thể động chạm vào những tình
cảm này, nên chọn cách viết khoa học, có lập luận, lý lẽ,
cơ sở khoa học; đăng tải như công trình nghiên cứu khoa học
trên các tạp chí khoa học. Báo chí phổ thông, đặc biệt
Internet, không phải nơi phù hợp.
<h2>"Toán về quê em" (*)</h2>
Tháng 8, truyền thông Việt Nam hào hứng với một sự kiện
lớn: GS Ngô Bảo Châu đoạt giải thưởng toán học Fields. Tinh
thần chung là cả nước sôi sục tự hào, "<em>thằng nào
không tự hào, đánh bỏ mẹ</em>".
<center><img src="http://danluan.org/files/u1/1293320246.nv_.jpg" width="475"
height="316" alt="1293320246.nv_.jpg" /></center>
<center><em>Cơn lốc báo chí quanh hiện tượng Ngô Bảo Châu,
một sự kiện của truyền thông Việt Nam năm 2010 </em></center>
"Tuổi Trẻ" – gương mặt tiêu biểu cho làng báo viết –
và VTV – đại diện tự phong và được phong của báo hình ở
Việt Nam, đơn vị mà cho đến gần đây vẫn còn hay nói câu
"thay mặt cho những người làm truyền hình trên cả nước"
– đều đã theo đuổi những chiến dịch lớn tuyên truyền,
phổ biến cho mọi người dân biết tin mừng này cũng như hiểu
được tầm vóc của sự kiện.
"Tuổi Trẻ" có cả loạt bài về thời thơ ấu của GS Ngô
Bảo Châu, con đường học vấn, gia đình, hồi tưởng của các
thầy cô về GS. VTV tổ chức truyền hình trực tiếp lễ trao
giải Fields (nhưng không truyền được vì không có hình –
không được vào tận nơi để quay). Thời sự. Họp mặt. Lễ
vinh danh có diễn văn của Thủ tướng và Bộ trưởng Giáo
dục, v.v… và v.v… Đa số các chương trình được bắn chữ
"trực tiếp" lên màn hình tivi.
Đời tư của GS Ngô Bảo Châu cũng được báo chí nhắc tới
nhiều, kiểu như thầy giáo lớp 1 nghĩ về GS như thế nào,
bạn bè cấp I đánh giá GS ra sao… Có cả chuyện bà láng
giềng nói về GS, "<em>vui và vinh dự được làm hàng xóm của
một người nổi tiếng</em>".
Chẳng ai lại không cảm thấy ít nhất là mừng cho Ngô Bảo
Châu đoạt giải thưởng danh giá. Nhiều hơn chút nữa thì là
mừng cho Việt Nam đã có một người được lưu danh vào bản
đồ toán học thế giới. Nhưng sự rầm rộ của báo chí –
khai thác triệt để và phản ánh vượt quá tầm mức của sự
kiện – xảy ra tại thời điểm chủ nghĩa thành tích ở Việt
Nam đang phát triển tới mức… bềnh bệnh, thật sự là khá
có hại.
Thứ nhất là nó làm nặng thêm "hội chứng vơ vào" cố
hữu của người Việt Nam – vốn hay tìm đủ cách để được
thơm lây chẳng hạn với một nghệ sĩ có… bà ngoại là
người Việt, hay một nhà khoa học mà cụ tổ 5 đời từng ở
Việt Nam. Thứ hai, nó có thể làm người ta lại sôi lên vì
toán mà dễ bỏ quên hoặc coi nhẹ các môn học khác, trong khi
thực tế nước ta đào tạo bất kỳ môn gì cũng có vấn đề,
cũng cần được đầu tư để tổ chức lại một cách bài
bản.
Một điều hiển nhiên là không phải cứ học chăm học nhiều,
hô khẩu hiệu duy ý chí thì có thể giỏi toán như Ngô Bảo
Châu, mà cũng không phải chỉ cần năng khiếu trời phú là
đủ. Việc đưa tin của báo chí có thể dẫn người đọc tới
việc cắt nghĩa thành công của Ngô Bảo Châu theo một trong hai
cách trên, mà cả hai đều không đủ. Gần như không báo nào
nói tới những gian khó, thậm chí mất mát, những cái giá mà
Ngô Bảo Châu nói riêng và các nhà khoa học nói chung phải trả
khi theo đuổi con đường của họ.
Còn nhân vật chính là GS Ngô Bảo Châu, thì tôi có cảm giác
rằng là một nhà khoa học, anh cũng chẳng muốn được nổi
tiếng theo kiểu "hot boy", anh sẽ ngượng nếu phải đọc
những tin bài kiểu như "lộ diện bạn gái của Ngô Bảo
Châu", "Ngô Bảo Châu nói gì về hoa hậu Việt Nam 2010" (ví
dụ giả tưởng), v.v... Cứ xem cách anh viết trên blog mà thấy
tâm trạng: "<em>Trong những chuyện buồn nho nhỏ thì chuyện
buồn to nhất liên quan đến hai ông bạn thân... Có bao kỷ
niệm riêng thì các bạn đã phơi lên báo nên chúng khô mất
hết cả rồi…</em>".
Điều khó hiểu là không biết cái gì nằm sau cơn lốc báo chí
(mà tôi liều gọi một cách hỗn xược là "đại dịch Ngô
Bảo Châu"). Không phải mọi nhà báo đều say sưa vào cuộc
mà không cảm thấy mình đang đi quá chừng mực sự kiện. Cũng
không hề có một chỉ đạo từ trên nào bảo rằng báo chí
cần "đưa đậm" về sự kiện Ngô Bảo Châu, theo như tôi
được biết. Có thể là báo chí đã làm rầm rộ vì độc
giả, khán giả muốn thế. Từ đó suy ra lỗi là do "quần
chúng".
"Đại dịch" cung cấp một ví dụ (case study) rất tốt cho
người nào sau này muốn nghiên cứu về truyền thông Việt Nam
thời hội nhập.
_____________________
(*) Tựa một entry của blogger Một Thế Giới Khác viết nhân
sự kiện GS Ngô Bảo Châu đoạt giải Fields.
<em>KỲ SAU: Blogger Cô Gái Đồ Long bị bắt giam - bàn về tội
phỉ báng</em>
***********************************
Entry này được tự động gửi lên từ trang Dân Luận
(http://danluan.org/node/7356), một số đường liên kết và hình
ảnh có thể sai lệch. Mời độc giả ghé thăm Dân Luận để
xem bài viết hoàn chỉnh. Dân Luận có thể bị chặn tường
lửa ở Việt Nam, xin đọc hướng dẫn cách vượt tường lửa
tại đây (http://kom.aau.dk/~hcn/vuot_tuong_lua.htm) hoặc ở đây
(http://docs.google.com/fileview?id=0B_SKdt9lFNAxZGJhYThiZDEtNGI4NC00Njk3LTllN2EtNGI4MGZhYmRkYjIx&hl=en)
hoặc ở đây (http://danluan.org/node/244).
Dân Luận có các blog dự phòng trên WordPress
(http://danluan.wordpress.com) và Blogspot (http://danluanvn.blogspot.com),
mời độc giả truy cập trong trường hợp trang Danluan.org gặp
trục trặc... Xin liên lạc với banbientap(a-còng)danluan.org để
gửi bài viết cho Dân Luận!
Không có nhận xét nào:
Đăng nhận xét