Các trí thức theo đúng nghĩa phải là những con người có tư
cách đàng hoàng. Hay như theo cách nói của nho giáo, đại học
là phải tuân theo "tam cương lĩnh" minh đức – tân dân –
chí thiện. Tiếc rằng, rất nhiều người ở đại học không
có được tư cách như vậy, mà đã bị tham nhũng hóa, đồi
bại hóa, hay lưu manh hóa, để trở thành những lực lượng
phá hoại đại học. Không chỉ có các nhà khoa học rởm, mà
kể cả nhiều nhà khoa học có trình độ khoa học cao cũng có
thể bị tham nhũng hóa, đê tiện hóa. Họ sẽ gây bè kéo cánh,
lập "băng đảng mafia" trong đại học, trù dập những nhà
khoa học khác không chịu luồn cúi đối với mình, bán rẻ
công lý lấy quyền lực và danh hão, v.v.
Có rất nhiều cách làm tham nhũng hóa, đồi bại hóa con người
nói chung, và giảng viên đại học nói riêng. Chẳng hạn như:
- Kiểu <strong>bỏ đói</strong> đã trình bày phía trước.
- Kiểu "<strong>hồng hơn chuyên</strong>" (có thể coi là một
cách nô lệ hóa): đề bạt lên chức không dựa trên trình độ
chuyên môn, mà dựa trên cái gọi là "hồng", có nghĩa là
các quan hệ quyền lực và sự biết luồn cúi và nịnh hót
những người "phía trên".
- Kiểu "<strong>lương ít bổng nhiều</strong>". Lương chính
thức thì ít, nhưng bổng lộc (dành cho những ai ăn cánh, một
cách tùy tiện và thiếu minh bạch) thì nhiều, là một cách
hiệu quả làm thoái hóa trí thức: khi phải lựa chọn giữa
việc "chịu làm nô lệ để được nhận bổng" và "không
chịu nô lệ chấp nhận chết đói", ít ai sẽ đủ dũng cảm
nhận giải pháp thứ hai. Khi đã "nhận bổng" thì là như
"há miệng mắc quai", không còn dám lên tiếng phản đối
những điều mà mình nhận thấy là sai trái, trở nên đồng
lõa với những sự lộng quyền hay tham nhũng phía trên. Chế
độ "lương ít bổng nhiều" này là một hình thức cai trị
"ràng buộc mềm" thịnh hành từ thời phong kiến, nhưng ở
thế kỷ 21 này vẫn còn tồn tại và được áp dụng ở một
vài nơi trên thế giới.
- Kiểu "<strong>chạy theo thành tích</strong>". Tất nhiên xã
hội phát triển được là nhờ có thành tích của các thành
viên của nó. Đối với hệ thống đại học cũng vậy. Nhưng
xu hướng "<strong>tô son vẽ phấn</strong>" để có được
nhiều thành tích (rởm) thì lại nguy hiểm cho xã hội. Khi các
thành tích được định nghĩa bằng các chỉ tiêu lệch lạc,
thì người ta sẽ chạy theo các chỉ tiêu lệch lạc đó để
đạt thành tích, cho dù làm việc đó có gây thiệt hại cho xã
hội. Ví dụ, khi tỷ lệ tốt nghiệp cao được lấy làm
thước đo thành tích chính (mà coi nhẹ các yếu tố khác), thì
dẫn đến ngay xu hướng dạy dễ đi, thi dễ đi, khuyến khích
gian lận thi cử, để đạt được tỷ lệ đỗ cao. Hậu quả
là chất lượng đào tạo xuống cấp, và cả giáo viên và học
sinh trở thành những kẻ gian lận.
- Một kiểu chạy theo thành tích ảo đáng chú ý là kiểu
"<strong>đếm bài ăn tiền</strong>" (hay có thể gọi là kiểu
thô thiển hóa các thước đo thành tích khoa học). Ở bên Anh,
từ thời Thatcher, các nhà chính trị không hiểu gì về khoa
học muốn "đo lường thành tích khoa học" bằng các thước
đo thô thiển mà họ hiểu được. Và thế là họ đưa vào các
tiêu chuẩn "định lượng" thô thiển: công trình khoa học
được đo bằng bài báo, bài báo được đo bằng tạp chí
đăng nó, tạp chí được đo bằng "impact factor", và thế là
mọi thứ qui về mấy con số ngô nghê như "số bài báo" hay
"chỉ số ảnh hưởng", mà không tính đến chất lượng
thật sự ra sao. Xu hướng này được nhân rộng ra trên thế
giới, nhiều nước sử dụng, trở thành một trào lưu đáng
ngại. Nó làm cho rất nhiều nhà khoa học trên thế giới, kể
cả những người đã có tiếng tăm, thay vì làm những kết
quả có ý nghĩa lớn đăng trong 1-2 bài báo chất lượng cao,
thì sẽ viết thật nhiều, một kết quả cũng phải chia 5 xẻ 7
thành nhiều bài vụn vặt, và viết cả nhiều bài hoàn toàn
nhảm nhí, cho được nhiều bài, rồi tạo các "băng nhóm"
trích lẫn nhau, cho được nhiều lần trích dẫn, v.v., để có
"bảng thành tích" đẹp, bỏ rơi cái gọi là "integrity"
(sự trung thực) trong khoa học.
- Kiểu "<strong>không phải việc của tôi</strong>". Như
người ta nói, xã hội muốn tồi tệ đồi bại đi, thì chỉ
cần người tử tế im lặng (do "sợ" hoặc "ngại") để
kẻ xấu hoành hành, hoặc bỏ rơi người bị nạn. Bởi vậy
mà ở nhiều nước tiên tiến, theo luật pháp, thấy người bị
nạn mà không cứu thì cũng là phạm pháp. Tương tự như vậy,
nếu thấy kẻ gian mà không lên tiếng thì cũng phải bị coi là
đồng lõa. Tiếc rằng, có những đại học mà có những kẻ
gian (như "tiến sĩ khoa học" mua bằng) ngồi đó mà từ Ban
giám hiệu trở xuống không làm gì để đuổi việc hay kỷ
luật kẻ gian cả (mà chỉ xì xào sau lưng), ai cũng nghĩ
"đấy không phải việc của mình, đụng chạm vào thiệt
thân". Một hệ thống đại học mà chấp nhận những chuyện
như vậy, với một cơ chế mà mọi người "thấy chuyện bất
bình làm ngơ" muốn được "yên thân", là một hệ thống
đã bị đồi bại hóa, nô lệ hóa. Tệ hơn nữa, là khi mà có
các quan chức hay nhân viện trong ngành đại học, việc rõ ràng
thuộc trách nhiệm của họ phải làm nhưng họ không làm, đợi
đến lúc nào có người đến cầu cạnh đút lót lúc đó mới
làm. Ở những nước tiên tiến thì chuyện như vậy hiếm xảy
ra. Một Hiệu trưởng đại học mà chỉ cần mang tiếng là có
từng gian lận, là có thể bị đuổi việc ngay lập tức, chứ
hiếm ai "sợ" hay "ngại" vị Hiệu trưởng đó đến mức
không dám lên tiếng.
<h2>Công đoàn hóa</h2>
Vấn đề "công đoàn hóa" có thể hơi lạ tai đối với
người Việt Nam, vì ở Việt Nam hầu như chỗ nào cũng có công
đoàn, và hầu như mọi nhân viên đều nghiễm nhiên được
công đoàn quan tâm, nhưng công đoàn không đóng vai trò chính
trị quan trọng gì, mà chủ yếu chỉ lo mấy viếc "hiếu
hỉ" hay "phân phối trợ cấp". Trên thế giới thì vai trò
của công đoàn lớn hơn hẳn, có thể làm tiêu tan các tổ
chức (kể cả các chính phủ) và các doanh nghiệp.
Trong lịch sử thế giới, các công đoàn lao động từng đóng
một vai trò nhất định, làm "cân bằng lực lượng" giữa
bên thuê làm (employers) và bên làm thuê (employees). Quyền được
tham gia công đoàn là một trong các quyền cơ bản của người
lao động ở nhiều nước trên thế giới. Tuy nhiên, bản thân
các công đoàn, khi lớn mạnh quá, cũng có xu hướng lũng
đoạn, dẫn đến thiệt hại cho xã hội. Ở Pháp, hầu như cứ
một vài tháng lại có bãi công tàu xe do công đoàn bày ra, làm
ảnh hưởng xấu đến cuộc sống và công việc của toàn bộ
mọi người khác. (Trong khi đó, ở Thụy Sĩ là nước có tổ
chức tốt hơn, hầu như không bao giờ có gián đoạn phương
tiện giao thông công cộng). Một ví dụ về công đoàn làm cho
doanh nghiệp lụn bại là hãng General Motors (cũ) ở Mỹ. Hãng
này từng là trùm thế giới về sản xuất ô tô trong nhiều
thập kỷ của thế kỷ 20. Nhưng hãng bị công đoàn ép trả
lương bổng cho nhân viên quá cao, trong khi nhân viên lại trở
nên lười biếng, kém sáng tạo, dẫn đến kém sức cạnh tranh,
làm ăn thua lỗ trong nhiều năm rồi phá sản gần đây.
Công đoàn khi quá mạnh ở đâu, thì tạo nên một thứ "xã
hội chủ nghĩa" theo nghĩa bình quân chủ nghĩa, và xu hướng
lười biếng làm việc ở đó. Lý do là, người ta vào công
đoàn chủ yếu nhằm dựa trên thế của công đoàn để được
"đảm bảo việc làm và phúc lợi". Nhưng khi ai cũng được
đảm bảo việc làm, thì có nghĩa là làm tồi tệ cũng không
bị đuổi việc (người quản lý không dám đuổi vì sợ công
đoàn). Khi làm tồi tệ cũng không bị đuổi việc, thì dẫn
đến xu hướng là nhiều người sẽ "tiết kiệm năng
lượng" khi đi làm, không cố gắng làm cho tốt. Khi không
được phép cho nghỉ việc người tồi để tìm người tốt
hơn, thì người tốt có thể chạy mất trong khi người tồi
tích tụ lại. Khi làm tốt cũng không được hưởng hơn gì
đáng kể so với làm tồi (đã có công đoàn lo chuyện phúc
lợi cho), thì người làm việc không còn "incentive" (động
lực kích thích) để làm tốt, dẫn đến hiệu quả công việc
tồi đi. Khi công đoàn mạnh đến mức có thể làm tê liệt
hoạt động của các doanh nghiệp hay tổ chức nếu muốn, thì
các doanh nghiệp hay tổ chức phải nhượng bộ các đòi hỏi
của công đoàn, kể cả các đòi hỏi quá đáng (bị
"hold-up"), khiến cho doanh nghiệp hay tổ chức lụn bại đi.
Việc "công đoàn có lợi hay có hại" (trong xã hội nói
chung, và trong ngành đại học nói riêng) là một việc gây
nhiều tranh cãi. Có nhiều phản ánh về ảnh hưởng xấu của
công đoàn đến với đại học, tiêu biểu như ở Canada. Chẳng
hạn khi tuyển nhầm phải giảng viên năng lực yếu và không
nghiêm túc, không cho nghỉ việc được vì lý do công đoàn, và
cũng không còn chỗ để tuyển người khác tốt hơn. Nhưng cũng
có nhiều ý kiến bênh vực công đoàn (đặc biệt từ phía
những người được lợi vì nó). Lợi cho ai hại cho ai? Có
thể là lợi cho các thành viên công đoàn, nhưng hại cho các
tổ chức phải "hứng" công đoàn. Khi tổ chức đó là tổ
chức phi lợi nhuận, như là các đại học phi lợi nhuận, thì
đó là toàn xã hội bị thiệt.
<h2>"Dân chủ" không phải lối</h2>
Các xã hội dân chủ hiện tại, tuy không hoàn thiện, nhưng
vẫn ưu việt hơn các xã hội phong kiến hay độc tài. Xã hội
dân chủ đem lại sự bình đẳng và cơ hội cho mọi người,
khiến cho mọi người dễ phát huy được khả năng của mình
hơn, và xã hội nhờ đó đi lên. Sự dân chủ hóa đại học
cũng góp phần làm cho hệ thống đại học phát triển nhanh
trên thế giới trong mấy thế kỷ qua. Một trong các hệ quả
tốt đẹp là, ngày càng có nhiều người được học đại
học, có được văn hóa cao. Tuy nhiên, từ "dân chủ" có
thể bị hiểu sai nghĩa, bị lạm dụng, tạo ra những kiểu
"dân chủ không phải lối", có hại cho hệ thống đại học
nói riêng và cho xã hội nói chung.
Một trong các kiểu dân chủ không phải lối đó là coi sinh
viên và giảng viên ngang bằng như nhau, cho sinh viên chấm điểm
giảng viên tương tự như giảng viên chấm điểm sinh viên.
Israel đã từng áp dụng chính sách này. Hệ quả là, điểm thi
của sinh viên tăng vụt lên (vì thầy trò "mặc cả" với
nhau, thầy cho trò điểm cao để trò cũng cho thầy điểm cao),
trong khi chất lượng ra trường của sinh viên thì giảm sút.
Câu nói kiểu như "sinh viên là chủ của đại học" là câu
nói "mị dân" nghe thì hay, nhưng không phản ánh đúng sự
thật. Theo lẽ tự nhiên, trong một ngôi nhà có bố mẹ và trẻ
em, thì thường bố mẹ phải là chủ ngôi nhà và có trách
nhiệm nuôi nấng trẻ em, chứ không phải ngược lại. Đại
học tương tự như vậy: sinh viên là những người mà đại
học có tránh nhiệm "nuôi nấng" về mặt tinh thần cho
trưởng thành, nhưng không phải "ông bà chủ" ở đó. Trong
quan hệ thầy-trò, thì người thầy phải có "oai" trò mới
nghe, mới dạy được trò. Khi đặt thầy trò ngang bằng nhau,
thầy không có "oai" trong con mắt trò, thì thầy nói trò
không nghe, không dạy được trò. Tất nhiên, không phải người
thầy nào cũng tốt, và sinh viên cần có quyền góp ý cho thầy
hay khiếu nại về những người thầy dạy không nghiêm túc,
nhưng điều đó không có nghĩa là "bình đẳng thầy trò".
Và thầy có oai không có nghĩa là thầy nói gì trò cũng phải
chấp nhận thế là đúng, không dám hỏi lại. Đối ngược
lại với thái cực "dân chủ quá trớn" là thái cực
"thầy độc tài, trò thụ động" cũng không tốt cho đại
học.
Một kiểu "dân chủ không phải lối" khác, là coi những
người thư ký hay phụ trách hành chính là ngang bằng với giáo
sư, hay thậm chí coi phụ trách hành chính quan trọng hơn giáo
sư. Bộ phận hành chính là để phục vụ các giảng viên chứ
không phải ngược lại. Khi cơ chế khiến cho các bộ phận
hành chính và các thư ký trở nên quan trọng hơn giáo sư, thì
họ sẽ trở nên lũng đoạn đại học, biến cả giáo sư lẫn
sinh viên thành các "nô lệ" của mình.
Ở Pháp, sự "dân chủ hóa quá mức" đại học dẫn đến
mô hình "đại học sọt rác" (université poubelle). Có hai hệ
thống đại học song song ở Pháp; hệ thống "grandes écoles"
(trường lớn) và hệ thống "universités" (đại học tổng
hợp).Về mặt chất lượng giảng viên, chất lượng nghiên
cứu, và lương bổng, thì hai hệ thống này tương đương với
nhau. Về ngành nghề thì có hơi khác nhau (bên "grandes écoles"
thiên về kỹ thuật hơn, bên "universités" thiên về lý
thuyết hơn) nhưng cũng có nhiều ngành chung và université cũng
có thể mở các ngành kỹ thuật. Sự khác biệt chủ yếu nằm
ở sự tuyển sinh viên và chế độ cho sinh viên: sinh viên muốn
vào grande école thì phải thi tuyển, còn vào université thì chỉ
cần bằng tốt nghiệp phổ thông, không phải thi (và cũng không
mất học phí). Hệ quả là, grande école chọn được các sinh
viên giỏi (và các sinh viên giỏi cũng muốn vào đó, vì dù
chương trình có tương đương thì học trong lớp giỏi nói chung
vẫn tốt hơn học trong lớp dốt), còn université thành cái
"sọt rác" hứng toàn bộ các sinh viên còn lại, trong đó
một phần khá lớn là quá kém và lười biếng (nhưng vẫn tốt
nghiệp phổ thông — cũng vì bệnh thành tích ở bậc phổ
thông người ta cho tốt nghiệp cả các học sinh học kém). Đi
kèm với sự kém kiến thức sự và lười biếng, là văn hóa
chung thấp, thiếu ý thức công dân, bỏ học nhiều và khi đi
học thì phá hoại bôi bẩn trường lớp, v.v., không có một
sự tự hào nào về ngôi trường của mình. Tất nhiên một
đại học khó mà trở thành chất lượng cao, gây dựng được
"tên tuổi", nếu như bất kể ai cũng vào được đó, không
có chọn lọc, không cần cố gắng, cũng không mất học phí.
(Tiền xã hội bỏ vào đầu tư giáo dục cho những kẻ lười
biếng không chịu học hoặc học không vào là tiền đầu tư
kém hiệu quả, bởi vậy đối với những ai lười biếng và
học dốt thì nên bắt đóng học phí, để có tiền cho học
bổng những ai học tốt có khả năng đem lại nhiều đóng góp
về sau cho xã hội hơn, thì công bằng và hiệu quả hơn, kích
thích sinh viên học tốt hơn. Cần có hệ thống "cao đẳng"
hay "trung cấp dạy nghề" rộng hơn để đón nhận các học
sinh tốt nghiệp phổ thông trình độ kém, thay vì cho hết vào
đại học nhưng không theo được và phá hoại bôi bẩn trường
lớp như ở Pháp hiện nay. Đại học tổng hợp cần được
tuyển chọn và loại bớt sinh viên tương tự như grande école,
thì mới có cơ thoát khỏi mô hình đại học sọt rác).
<h2>Phung phí tài nguyên</h2>
Ném tiền bừa bãi ngân sách dành cho đại học cũng là một
cách phá hoại nền đại học. Vì tiền khi ném vào những chỗ
không đem lại hiệu quả (mà có thể rơi vào túi một số cá
nhân nào đó), thì không còn tiền cho những chỗ khác đang rất
cần tiền để phát triển, có thể đem lại hiệu quả cao hơn
nhiều. Ví dụ như mua những máy móc thí nghiệm rất đắt rồi
bỏ đấy không dùng (vì người cần dùng máy và người có
quyền quyết định mua là hai người khác nhau, người mua không
phải là mua vì người dùng, mà là vì được hưởng lợi tư
từ việc mua đó). Hay đầu tư những khoản tiền khổng lồ
của nhà nước vào một "đại học đẳng cấp quốc tế"
nhưng lại để một ông trình độ ấm ớ không biết nghiên
cứu là gì làm Hiệu trưởng, và tuyển các học sinh kém nhưng
có nhiều tiền nộp học phí vào học.
Phung phí thời gian của sinh viên và của giảng viên, làm ra
những chương trình đào tạo bắt sinh viện bỏ quá nhiều
thời gian vào học những môn "vô bổ" không nơi nào cần
đến, những kiến thức đã lỗi thời, cũng là một hình thức
phá hoại đại học, làm giảm giá trị của nó.
<h2>Bỏ rơi sinh viên</h2>
Không có sinh viên, thì cũng không còn đại học.
Một sai lầm mà các đại học nghiên cứu hay mắc phải, đó
là quá coi nặng phần nghiên cứu mà coi nhẹ phần đào tạo.
Bởi vậy có nhiều giáo sư giỏi về nghiên cứu, nhưng dạy
học kém, hay thậm chí dạy không nghiêm túc, do sự đánh giá
quá thiên lệch về nghiên cứu tạo ra. Điều này làm ảnh
hưởng xấu tới sinh viên, và làm mất uy tín đại học.
Khi mà đại học tuyển sinh theo lý lịch, hay theo khả năng trả
học phí, thì đó cũng là một cách bỏ rơi các sinh viên giỏi
nhưng con nhà nghèo hoặc "lý lịch tồi".
Tất nhiên, khi giảng viên bị bỏ đói, thì hệ quả là sinh
viên bị giảng viên bỏ rơi (hay tồi tệ hơn, là giảng viên
coi sinh viên là nguồn thu nhập của mình bằng cách bán điểm,
bán bằng), như đã viết phía trên. Khi giảng viên bị hút tâm
trí vào những việc kiếm tiền khác, thì họ sẽ không thể
dạy hay được, vì họ không còn thời giờ để quan tâm tới
sinh viên, để cải thiện cách dạy học sao cho hay hơn, và
kiến thức của họ cũ kỹ không được cập nhật, không theo
kịp thời đại.
Ngoài các cách kể trên, ắt hẳn còn nhiều cách khác. Chẳng
hạn như <strong>quan liêu hóa</strong>: tạo dựng bộ máy quan
liêu quản lý đại học thật nặng nề cồng kềnh, để làm
bất cứ cái gì cũng đòi hỏi thật nhiều giấy tờ, giải
quyết bất cứ công việc gì cũng chậm chạp, làm mất thật
nhiều thời gian của mọi người và tiền của của đại học,
v.v. Ắt hẳn trong bài viết có những ý chưa phân tích rõ ràng,
và có những ý gây tranh cãi. Vì thời gian và khuôn khổ của
bài viết có hạn, nên tôi xin dừng ở đây, mà mong nhận
được các ý kiến phản hồi.
Bài viết này là theo lời mời của ban biên tập quyển sách
"Kỷ yếu Humboldt 200". Xin chân thành cảm ơn tất cả các
những người đã góp ý cho tôi trong quá trình viết bài này,
và cảm ơn Ban Biên tập quyển sách Kỷ yếu Humbodlt 200 đã
mời tham gia viết bài.
N. T. D.
Toulouse, 14/Nov/2010
***********************************
Entry này được tự động gửi lên từ trang Dân Luận
(http://danluan.org/node/7364), một số đường liên kết và hình
ảnh có thể sai lệch. Mời độc giả ghé thăm Dân Luận để
xem bài viết hoàn chỉnh. Dân Luận có thể bị chặn tường
lửa ở Việt Nam, xin đọc hướng dẫn cách vượt tường lửa
tại đây (http://kom.aau.dk/~hcn/vuot_tuong_lua.htm) hoặc ở đây
(http://docs.google.com/fileview?id=0B_SKdt9lFNAxZGJhYThiZDEtNGI4NC00Njk3LTllN2EtNGI4MGZhYmRkYjIx&hl=en)
hoặc ở đây (http://danluan.org/node/244).
Dân Luận có các blog dự phòng trên WordPress
(http://danluan.wordpress.com) và Blogspot (http://danluanvn.blogspot.com),
mời độc giả truy cập trong trường hợp trang Danluan.org gặp
trục trặc... Xin liên lạc với banbientap(a-còng)danluan.org để
gửi bài viết cho Dân Luận!
Không có nhận xét nào:
Đăng nhận xét