(469-399B.C.) đã yêu cầu người học phải suy nghĩ, tự tìm
kiếm thông tin cho mình, tìm tòi những ý tưởng mới và tranh
luận trong môi trường học tập. Ông dạy bằng cách nêu câu
hỏi theo các tiêu chí: sáng tỏ, độ tin cậy, sự đúng đắn,
độ chính xác, hợp lý, không thiên vị. Phương pháp Socrates là
cốt lõi để phát triển tư duy phê phán, để mỗi con người
thật sự là chính bản thân mình.
<h2>Thuộc tính của người thành đạt</h2>
<em>Tư duy phê phán (critical thinking)</em> là quá trình vận dụng
tích cực trí tuệ vào việc phân tích, tổng hợp, đánh giá
sự việc, ý tưởng, giả thuyết… từ sự quan sát, kinh
nghiệm, chứng cứ, thông tin, và lý lẽ nhằm đưa ra nhận
định về sự việc, ra quyết định, và hình thành cách ứng
xử của mỗi cá nhân.
Tư duy phê phán là nền tảng để phát triển tư duy độc lập,
yếu tố không thể thiếu của sự thành đạt, khi con người
thường xuyên đối diện với những vấn đề đa dạng phải
giải quyết trong cuộc sống. Tư duy phê phán là bước đi
thiết yếu dẫn đến tư duy sáng tạo. Phê phán khách quan giúp
ta có một cái nhìn tích cực tránh cái sai, xấu, lỗi thời và
hướng đến cái mới tốt hơn, hoàn hảo hơn, có ích hơn trên
con đường không ngừng sáng tạo.
Tư duy phê phán vận dụng cách nghĩ và lập luận logic với các
kỹ năng như phân loại, so sánh, phân tích trình tự, nguyên
nhân-tác động, mô hình, phép diễn dịch, quy nạp, loại suy,
tổng hợp, dự đoán, lập giả thuyết, đánh giá, ra quyết
định, lập kế hoạch và giải quyết vấn đề. Tư duy phê
phán là thuộc tính của những người thành đạt và các nhà
khoa học.
<h2>Thiếu một triết lý giáo dục</h2>
Đáng tiếc là quan điểm giáo dục, cũng có thể nói là triết
lý giáo dục, nặng về truyền đạt, nhồi nhét kiến thức và
có phần áp đặt, theo mẫu, thiếu phát huy suy nghĩ độc lập
ở nước ta hiện nay, lại trái ngược với phương pháp giáo
dục rất khoa học đã có từ hơn hai thiên niên kỷ trước
của Socrates. Triết gia Pháp J.J. Rousseau cho rằng: "<em>Nếu
chỉ nhào nặn con người theo duy nhất một trạng thái thì anh
ta sẽ trở nên vô dụng trước mọi tình huống khác</em>".
Thật khó có thể đào tạo nên những con người năng động
sáng tạo một khi học sinh, sinh viên luôn chịu áp lực rất
lớn không những từ chương trình quá tải mà còn vì phải làm
theo những bài mẫu, đáp án mẫu, phải ghi nhớ những kiến
thức và lý lẽ có sẵn trong bài giảng, bất chấp có hoặc có
còn phù hợp với thực tế cuộc sống và kiến thức của nhân
loại hay không. Điều đó nào phải do Việt Nam nghèo, do trí
tuệ dân tộc Việt Nam thấp.
Với quan điểm giáo dục lệch lạc so với thế giới hiện
đại như vậy, tính năng động và năng lực tư duy sáng tạo
sẽ bị thui chột dần và dễ tạo ra những con người dễ
phục tùng, làm theo, nói theo, nhìn sự việc bằng con mắt của
người khác, đánh mất tư duy độc lập, suy nghĩ và hành
động bằng cái đầu của người khác, rất xa lạ với yêu
cầu cuộc sống.
Thật khó hình dung những con người như vậy có thể kiến tạo
nước Việt Nam công nghiệp hóa, hiện đại hóa trong tương lai.
Sản phẩm của quan điểm giáo dục như vậy không thể nào
đáp ứng được yêu cầu của thời đại toàn cầu hóa mà môi
trường sống và làm việc không ngừng thay đổi với áp lực
cạnh tranh gay gắt.
Đã có bao hội thảo, bao lời tuyên bố, bao kế hoạch nâng cao
chất lượng giáo dục và đào tạo của những người có trách
nhiệm, nhưng vẫn không xác định rõ ràng một triết lý giáo
dục phù hợp. Chẳng trách qua bao năm mà chất lượng của nền
giáo dục nước nhà vẫn không thoát khỏi hai từ "yếu
kém". Thêm vào đó năm 2008, UNESCO công bố chỉ số phát
triển giáo dục của Việt Nam, vốn đã chẳng cao gì, lại tụt
thêm 9 bậc so với năm 2004, dù đầu tư của dân, của Nhà
nước tăng không ngừng, cùng với những khoản vay hàng trăm
triệu đô la Mỹ cho giáo dục từ Ngân hàng Thế giới.
Đã đến lúc phải làm một cuộc cải cách giáo dục từ gốc,
thế nhưng ngoài những báo cáo thành tích, chẳng tìm đâu ra
sự thừa nhận thẳng thắn, trung thực của những người có
trách nhiệm về sự thật và cội nguồn tình trạng yếu kém
đó.
<h2>Môi trường cho tư duy phê phán và tư duy độc lập để
phát huy nguồn lực trí tuệ </h2>
Có dịp tiếp xúc với những sinh viên năm thứ hai, thứ ba từ
Mỹ và châu Âu sang nước ta thực tập, tôi nhận thấy họ
rất mạnh dạn, tự tin khi trình bày ý kiến của mình, hơn
hẳn sinh viên năm cuối của chúng ta mặc dù các em được
nhồi nhét kiến thức nhiều hơn. Sự khác biệt đó không phải
chỉ xuất phát từ văn hóa mà chủ yếu là từ quá trình giáo
dục từ những ngày đầu tiên đến trường chứ không đợi
đến đại học. Điều đó có thể nhận thấy rõ nếu có dịp
dự một lớp học mẫu giáo tại các nước Âu Mỹ. Xuất phát
từ quan điểm mỗi con người là một thực thể độc đáo,
hệ thống giáo dục các nước phát triển ngày càng chú trọng
đến việc cá nhân hóa quá trình giáo dục và đào tạo dựa
theo tính cách, sở nguyện, năng khiếu và khuyến khích sự phát
triển tư duy độc lập, sáng tạo của cá nhân.
Nguyên tắc tổ chức "cấp dưới phục tùng cấp trên",
"thiểu số phục tùng đa số" cần phải được tôn trọng
để đảm bảo sự vận hành của tổ chức, nhưng điều đó
không có nghĩa là không cần rèn luyện cho học sinh, sinh viên
tư duy độc lập, vì điều gì cũng thường có mặt trái của
nó. Cần rèn luyện cho các em thói quen không bao giờ mặc nhiên
công nhận điều gì mà chưa có cơ sở để suy xét và luôn ý
thức rằng: không có gì là tuyệt đối, sự thật, chân lý
không phải bao giờ cũng được số đông, cấp trên chấp
nhận; mọi người đều có thể sai, sách cũng có thể sai; chân
lý không phải bao giờ cũng thuộc về đa số.
Cần rèn luyện cho các em từ nhỏ bản lĩnh để ứng xử với
những trở ngại có thể có từ cộng đồng khi: Kết luận rút
ra được từ suy xét của bản thân mâu thuẫn với ý kiến
lãnh đạo vì dễ bị cho là sai, không trung thành; ý kiến khác
biệt với suy nghĩ của đa số do dễ bị quy chụp là lập dị;
khi mạnh dạn nói "điều đó tôi không biết, không thể",
dễ bị cho là kém hiểu biết, năng lực kém; thay đổi ý kiến
khi phát hiện mình sai, dễ bị cho là không có lập trường
kiên định…
Trong lịch sử đã có không ít quốc gia, chế độ chậm phát
triển, tụt hậu, thậm chí suy sụp chỉ vì người dân, đặc
biệt là viên chức trong bộ máy nhà nước không dám nói thật
suy nghĩ của mình, không dám phê phán những điều không hợp
lý, không dám đề xuất cái mới trái với ý của lãnh đạo.
Một xã hội với số đông là những người thụ động trong
tư duy và hành động là một xã hội trì trệ và việc phát huy
nguồn lực trí tuệ sẽ bị kìm hãm, nhất là khi những người
đó lại được cất nhắc lên vị trí lãnh đạo. Tình trạng
đó sẽ tạo nên một lực cản đáng sợ đối với sự phát
triển của bất cứ quốc gia nào.
Không có bất cứ phát minh mới nào, bất cứ chủ trương,
chiến lược hợp lý nào, bất cứ giải pháp đúng đắn nào
là không dựa trên cơ sở tư duy phân tích, phê phán để phủ
định cái sai, cái dở, tiếp thu và phát huy cái đúng, cái hay
trên tinh thần sáng tạo, từ đó tìm ra cái mới.
Để phát huy trí tuệ của dân tộc, hệ thống giáo dục phải
trao cho học sinh, sinh viên chìa khóa mở ra không gian tư duy
độc lập, sáng tạo, khởi đầu từ kỹ năng phê phán.
***********************************
Entry này được tự động gửi lên từ trang Dân Luận
(http://danluan.org/node/6635), một số đường liên kết và hình
ảnh có thể sai lệch. Mời độc giả ghé thăm Dân Luận để
xem bài viết hoàn chỉnh. Dân Luận có thể bị chặn tường
lửa ở Việt Nam, xin đọc hướng dẫn cách vượt tường lửa
tại đây (http://kom.aau.dk/~hcn/vuot_tuong_lua.htm) hoặc ở đây
(http://docs.google.com/fileview?id=0B_SKdt9lFNAxZGJhYThiZDEtNGI4NC00Njk3LTllN2EtNGI4MGZhYmRkYjIx&hl=en)
hoặc ở đây (http://danluan.org/node/244).
Dân Luận có các blog dự phòng trên WordPress
(http://danluan.wordpress.com) và Blogspot (http://danluanvn.blogspot.com),
mời độc giả truy cập trong trường hợp trang Danluan.org gặp
trục trặc... Xin liên lạc với banbientap(a-còng)danluan.org để
gửi bài viết cho Dân Luận!
Không có nhận xét nào:
Đăng nhận xét