giàu</strong></em>
<div class="boxright300"><img src="http://danluan.org/files/u1/postrel.jpg"
width="281" height="420" alt="postrel.jpg" /><div class="textholder">Những
người thuộc nhóm thua kém về tiền bạc thường có xu hướng
diện những đồ trang sức hào nhoáng để chứng tỏ cho phần
còn lại của thế giới rằng mình có tiền... (Frazer
Harrison/Getty Images)</div></div>
Khoảng 7 năm trước, các nhà kinh tế trường Đại học Chicago,
Kerwin Kofi Charles và Erik Hurst đã thực hiện nghiên cứu về
"khoảng cách giàu nghèo" giữa nhóm dân da trắng và dân da đen
Hoa Kỳ, và họ đã để ý đến một điều đáng ngạc nhiên.
Người Hoa Kỳ gốc Phi không chỉ có ít tài sản hơn người da
trắng với cùng một mức thu nhập, mà họ còn vứt nhiều
tiền hơn vào những tài sản như xe ô-tô. Thống kê này phù
hợp với đánh giá của nhiều người khi xem các đoạn băng
video đầy những đồ trang sức lấp lánh: Người Hoa Kỳ gốc
Phi chi rất nhiều cho xe cộ, quần áo và đồ trang sức...
những hàng hóa "nhìn thấy được" để nói với thế giới
rằng chủ nhân của chúng có tiền.
Nhưng họ có làm vậy thực không? Và nếu có, tại sao?
Hai nhà kinh tế học, cùng với Nikolai Roussanov của trường
Đại học Pennsylvania, đã tìm được câu trả lời. Điều họ
tìm ra không chỉ cho thấy sự khác biệt về kinh tế giữa các
nhóm sắc tộc, nó còn thách thức những giả thiết cơ bản
về sự xa xỉ. Tiêu dùng phô trương (conspicuous consumption), theo
các nhà nghiên cứu cho biết, không phải là một tín hiệu mơ
hồ về sở thích cá nhân của mỗi người. Nó là một dấu
hiệu liên quan đến một nhóm tương đối nghèo. Những đồ
vật xa xỉ "nhìn thấy được" giúp chủ nhân che dấu cảm
nhận tiêu cực rằng họ nghèo, hơn là để thiết lập một
trạng thái xã hội tích cực, rằng họ có tiền. Đối với
một xã hội - hay một nhóm sắc tộc - giàu có hơn, thì việc
chi tiêu cho các đồ xa xỉ "nhìn thấy được" càng giảm.
Trên phương diện sắc tộc, những lời đồn đại dân gian hóa
ra lại đúng. Một gia đình người Mỹ gốc Phi có cùng mức thu
nhập, cùng số nhân khẩu, và cùng các yếu tố địa lý như
một gia đình da trắng sẽ chi tiêu nhiều hơn 25% thu nhập của
mình vào đồ trang sức, xe hơi, chăm sóc các nhân và quần áo.
Đối với một gia đình da đen trung bình, có thu nhập 40 ngàn
USD / năm, họ chi nhiều hơn gia đình da trắng thu nhập tương
tự là 1.900 USD mỗi năm. Vì chi tiêu vào đồ xa xỉ, gia đình
Mỹ gốc Phi chi ít hơn cho giáo dục, chăm sóc sức khỏe, giải
trí và đồ đạc trong nhà. Điều này cũng đúng với gia đình
người Mỹ gốc Latinh.
Tất nhiên, những nhóm sắc tộc khác nhau có thể đơn giản là
có sở thích khác nhau. Có thể là người da đen thích đồ trang
sức hơn là người da trắng. Có thể họ mua quần áo đắt
tiền hơn để tránh sự coi thường của những người bán hàng
kỳ thị chủng tộc. Có thể họ chi nhiều hơn cho xe hơi vì lý
do lịch sử, bởi vì ngày xưa người ta bị cô lập trên các
chuyến xe bus và tàu hỏa. Có thể họ không quan tâm đến học
trường tư, hay tv màn hình khủng. Hoặc có thể không phải
tất cả những điều trên. Các nhà kinh tế học ghét những
lập luận ba phải như thế. Họ muốn kết luận có thể áp
dụng cho mọi trường hợp.
Và vì thế các nhà nghiên cứu quay trở lại với Thorstein
Veblen, người đặt tên cho hiện tượng "<em>tiêu dùng phô
trương</em>". Viết vào thời điểm thế giới còn rất nghèo -
năm 1899, Veblen lập luận rằng người ta chi hàng đống tiền
cho những hàng hóa "nhìn thấy được" là để chứng minh
người ta có tiền của. "<em>Động cơ là sự ganh đua - thói
quen so sánh các cá nhân với nhau đã khuyến khích chúng ta thể
hiện rằng mình giỏi hơn, giàu có hơn những người cùng tầng
lớp</em>", ông viết. Theo lập luận này, các nhà kinh tế đã
đưa ra lập luận rằng tiêu dùng "nhìn thấy được" cho phép
người ta chứng tỏ với những người xa lạ rằng mình không
nghèo. Bởi vì những người xa lạ có xu hướng xét đoán con
người theo chủng tộc, khi thu nhập của một nhóm chủng tộc
càng thấp, thì người ta càng cần phải thể hiện sức mua cá
nhân của mình.
Để thử nghiệm giả thuyết này, các nhà kinh tế đã so sánh
cách thức chi tiêu của người cùng sắc tộc ở các bang khác
nhau: ví dụ người da đen ở Alabama so với người da đen ở
Massachusetts, hoặc người da trắng ở South Carolina với người
da trắng ở California. Đương nhiên, khi tất cả các yếu tố
đều bằng nhau (bao gồm cả thu nhập cá nhân), thì một cá
nhân chi nhiều hơn vào các hàng hóa "nhìn thấy được" khi thu
nhập của nhóm chủng tộc, mà anh ta là một thành viên, giảm
xuống. Người Hoa Kỳ gốc Phi không nhất thiết phải có khẩu
vị khác với người da trắng. Họ chỉ đơn giản là nghèo
hơn, xét trung bình. Ở những nơi mà người da đen thường có
thu nhập cao hơn, các cá nhân da đen không chịu áp lực phải
chứng minh với thế giới rằng mình có tiền.
Lập luận đó cũng đúng với người da trắng. Trừ bỏ những
khác biệt về tri phí nhà cửa, việc tăng thu nhập trung bình
của các hộ gia đình da trắng lên 10 ngàn USD - tương đương
với việc so sánh các hộ da trắng ở South Carolina với các hộ
da trắng ở California - dẫn tới việc chi tiêu vào hàng hóa
"nhìn thấy được" giảm 13%. "Hãy xét một người thu nhập 100
ngàn USD /năm ở Alabama và một người khác cũng thu nhập 100
ngàn USD / năm ở Boston", ông Hurst nói. "<em>Người ở Alabama sẽ
chi nhiều hơn vào hàng hóa nhìn thấy được hơn là người ở
Massachusetts</em>". Đó là lý do tại sao chiếc đồng hồ Rolex
mặt kim cương lại đại diện cho "<em>lớp nhà giàu mới
nổi</em>". Nó là tín hiệu báo chủ nhân là người xuất phát
từ tầng lớp nghèo và muốn chứng minh điều gì đó.
Nghiên cứu này có ứng dụng không chỉ giới hạn ở các
chủng tộc. Nó có thể áp dụng cho mọi nhóm người được
đánh giá bởi những người xa lạ. Nó giải thích tại sao các
nền kinh tế mới trỗi dậy như Nga và Trung Quốc, mặc dù có
thu nhập trung bình rất thấp, lại có những thị trường đồ
tiêu dùng cao cấp đắt tiền "cực nóng" như ngày hôm nay. Nó
giải thích tại sao Texas vào thế kỷ 20, một bang tương đối
nghèo, lại cung cấp rất nhiều khách hàng cho hiệu thời trang
Neiman Marcus. Những người giàu ở những nơi nghèo muốn khoe
của cải của họ. Và những người kém giàu có hơn lại chịu
áp lực phải "giả bộ" giàu có, ít nhất là trước công
chúng. Không ai muốn bị nghĩ rằng mình nghèo. Veblen đã đúng.
Nhưng ông cũng đồng thời sai lầm. Hoặc chí ít là lý thuyết
của ông đã quá đát. Rõ ràng là một nhóm người càng giàu
lên, thì họ càng ít chi tiêu cho những thứ mang tính trưng
diện, và như thế tiêu dùng phô trương không phải là một
hiện tượng mang tính phổ quát. Nó chỉ xuất hiện trong giai
đoạn phát triển. Nó giảm dần khi các quốc gia, khu vực hay
thành phố đó giàu lên. "<em>Quy luật về đồ trang sức lấp
lánh vẫn còn thống trị tại các quốc gia đang phát triển,
nơi người ta vẫn hào hứng tìm cách thiết lập vị trí xã
hội qua những sản phẩm hào nhoáng bên ngoài</em>", nhóm nghiên
cứu thị trường Euromonitor gần đây ghi nhận, nhưng các doanh
nghiệp kinh doanh đồ xa xỉ "<em>đã bắt đầu nhận thấy rằng
những đồ trang sức lấp lánh không còn hấp dẫn một số
lượng khách hàng ngày càng tăng tại các quốc gia phát
triển</em>". Đến một lúc nào đó, đồ xa xỉ không còn là
cách để cạnh tranh địa vị xã hội công khai, mà để phục
vụ cho sự sung sướng cá nhân.
Ở thời Veblen, những người kém giàu có tằn tiện chi tiêu cho
nhà cửa để duy trì hình ảnh của mình trước công chúng.
"<em>Cuộc sống riêng tư của đa phần các tầng lớp đều tồi
tàn, so với những hào nhoáng của mà họ cố tỏ ra trước
công chúng</em>", Veblen viết, và ghi nhận rằng vì thế
"<em>người ta có thói quen che dấu cuộc sống riêng tư trước
sự quan sát của người lạ</em>". Ngược lại, chúng ta hãy cân
nhắc những quan sát của David Brook trong cuốn "Bobos in Paradise"
rằng, giới nhà giàu có học ngày nay, họ cho rằng tiêu 25 ngàn
USD vào nhà tắm là khôn ngoan, còn tiêu 15 ngàn USD vào hệ
thống TV màn hình phẳng và trang âm là dại dột. Tương tự,
tiêu 10 ngàn USD cho một bồn tắm sủi bọt (Jacuzzi) ngoài trời
là không biết dùng tiền, nhưng nếu bạn quyết định không chi
20 ngàn USD cho một khu tắm lớn lát đá hoa, thì bạn có lẽ
chưa học được cách hưởng thụ nhịp điệu đơn giản của
cuộc sống.
Chi tiêu khôn ngoan hay dại dột, tất cả những thứ đồ nói
trên có một điểm chung là chúng nằm khuất khỏi ánh mắt
của người lạ. Chỉ có bạn bè và gia đình bạn nhìn thấy
chúng. Mọi trạng thái xã hội mà chúng đem lại chỉ nằm trong
một vòng tròn nhỏ những người mà bạn mời họ đến nhà.
Mà cũng không phải ai bạn cũng mời làm một vòng thăm quan
toilet. Một khu tắm lớn lát đá hóa có thể khiến bạn cảm
thấy mình giàu có, nhưng nó không thể nói với thế giới
rằng bạn là người giàu có. Như thế, khi nhóm người càng
giàu lên, thì sự cân bằng giữa thú vui (sự hưởng thụ) cá
nhân và chi tiêu để công chúng nhìn thấy, sẽ dịch chuyển.
Russ Alan Prince và Lewis Schiff miêu tả một quan sát tương tự
trong cuốn "The Middle-Class Millionaire", khi họ phân tích thói quen
chi tiêu của 8,4 triệu người Mỹ, những người có tổng tài
sản, bao gồm cả nhà cửa, vào khoảng 1 triệu tới 10 triệu
USD. Ngoài thiên hướng thích xe hơi đắt tiền, những người
giàu này chi tiêu mạnh vào những đồ đạc và hàng hóa mà
người ngoài không nhìn thấy: chăm sóc y tế, sửa nhà cửa,
tập luyện thể thao hay học nghệ thuật, và những kỳ nghỉ
gia đình đắt tiền. Họ ít quan tâm đến làm người lạ lác
mắt, mà quan tâm nhiều hơn đến gia đình và bản thân. Thậm
chí khi họ có đầu tư vào những đồ xa xỉ truyền thống như
nhà nghỉ, máy bay, du thuyền, họ thường thích cùng người
khác chia sẻ quyền sở hữu. "<em>Họ muốn quyền sở hữu đó
chuyển thành một mối quan hệ hơn là một tài sản mà họ
phải tự bảo quản</em>," Schiff cho biết. Đồ xa xỉ nhất với
họ là thời gian và sự quan tâm chăm sóc.
"<em>Nếu bạn muốn sống như một tỉ phú, hãy mua chiếc
giường 12 ngàn USD</em>", một người bạn làm trong lĩnh vực
tài chính đã nói với tôi. Bạn không thể đậu cái giường
ở ngoài sân cho mọi người ngắm, nhưng nó sẽ giúp bạn có
giấc ngủ ngon hàng đêm.
***********************************
Entry này được tự động gửi lên từ trang Dân Luận
(http://danluan.org/node/4804), một số đường liên kết và hình
ảnh có thể sai lệch. Mời độc giả ghé thăm Dân Luận để
xem bài viết hoàn chỉnh. Dân Luận có thể bị chặn tường
lửa ở Việt Nam, xin đọc hướng dẫn cách vượt tường lửa
tại đây (http://kom.aau.dk/~hcn/vuot_tuong_lua.htm) hoặc ở đây
(http://docs.google.com/fileview?id=0B_SKdt9lFNAxZGJhYThiZDEtNGI4NC00Njk3LTllN2EtNGI4MGZhYmRkYjIx&hl=en)
hoặc ở đây (http://danluan.org/node/244).
Dân Luận có các blog dự phòng trên WordPress
(http://danluan.wordpress.com) và Blogspot (http://danluanvn.blogspot.com),
mời độc giả truy cập trong trường hợp trang Danluan.org gặp
trục trặc... Xin liên lạc với banbientap(a-còng)danluan.org để
gửi bài viết cho Dân Luận!
Không có nhận xét nào:
Đăng nhận xét