thực tế đối với những chuyển biến ngoại giao hiện nay
của Mỹ hướng về Đông Nam Á và Á Châu. Phần đông, do
những định kiến vốn có từ thời Chiến Tranh Lạnh, tưởng
rằng lại một lần nữa Mỹ trở lại đế ngăn chặn sự bành
trướng của Trung Hoa Cộng Sản, như trước đây vào đầu
thập niên 1950s để chặn đứng sự lan tràn của chủ nghĩa
Cộng Sản ra các nước Đông Nam Á. Số người đó, cũng từ
những định kiến vừa nói, không nhận ra sự khác biệt về
tương quan lực lượng và mối quan hệ Trung - Mỹ hiện nay với
tương quan lực lượng và quan hệ của hai cường quốc đó
trong thời Chiến Tranh Lạnh trước đây. Họ cũng không chú ý
đến một thực tế là các quốc gia Đông Nam Á, do ký ức về
thuộc địa của mình, thường không hoàn toàn hoan nghênh sự
hiện diện của một cường quốc Tây Phương, với tư thế
khống chế, trong Khu vực.
Trong thời kỳ Chiến Tranh Lạnh, thế giới chia thành hai khối
rõ rệt: Cộng sản do Liên Bang Sô Viết đứng đầu, Trung Cộng
chỉ là cường quốc hạng hai trong khối Cộng Sản; khối Tư
Bản do Mỹ lãnh đạo. Ấn Độ đã cùng với Trung Quốc lập ra
phong trào Phi Liên Kết, gồm đa số các quốc gia vừa thoát ra
khỏi chế độ thuộc địa ở Á, Phi và Mỹ - Latinh, cố gắng
để tìm cách đứng ngoài sự tranh chấp của Mỹ - Liên Xô.
Từ đó có danh xưng các nước thuộc Khối Thứ Ba. Tuy nỗ lực
để đứng giữa ấy không thành công lắm. Trừ Trung Quốc và
Ấn Độ ra, các nước nhỏ yếu khác đều dần dà bị cuốn
hút vào quỹ đạo của phe Tư Bản ở mức độ này hoặc mức
độ khác.
Do tình hình trên nên lâu nay các quốc gia trong hiệp hội ASEAN
thường tỏ ra thận trọng trong các quan hệ với Tây Phương. Ba
nước tiêu biểu cho sự thận trọng đó là Indonesia, Thái Lan
và Philippines.
Indonesia lúc đầu đã kiên quyết giữ lập trường không liên
kết, và tỏ ra rất dè dặt đối với Tây Phương. Thái độ
đó phần nào do lịch sử trước đó Indonesia đã từng bị
người Hoà Lan đô hộ trong thời gian dài từ đầu thế kỷ 19
cho đến năm 1949. Trong Chiến Tranh Lạnh, Indonesia, tuy ái ngại
trước sự đe doạ của Cộng Sản, đã rất ngần ngại trong
việc xích lại gần với Mỹ. Việc tiêu diệt Đảng Cộng Sản
Nam Dương; một đảng Cộng Sản lớn ở Á Châu chỉ sau đảng
Cộng Sản Trung Quốc, là một nổ lực riêng của người quốc
gia Indonesian dưới sự lãnh đạo của cố Tổng thống Sukarno,
người đã tìm mọi cách để hạn chế sự can thiệp sâu của
Mỹ vào nội tình Indonesia. Ngày nay Indonesia là một quốc gia
với hơn 230 triệu người, đa số theo Hồi giáo, có địa vị
rất quan trọng trong khối ASEAN, vẫn duy trì chính sách đối
ngoại như trước; nghiã là tuy vẫn cần Mỹ làm đối trọng
để cân bằng với ảnh hưởng của Trung Quốc, nhưng lại
không muốn bị lôi cuốn hoàn toàn về phía Mỹ, trở thành
một quân cờ, trong một cuộc tranh chấp Mỹ - Trung. Các chính
khách Indonesian đã không ngớt quảng diễn lập trường đó
của họ.
Thái lan, quốc gia quan trọng khác của khối ASEAN, lâu nay vẫn
có truyền thống "đi dây" giữa các cường quốc. Chính nhờ
ngoại giao khôn khéo, tự mình trở thành trái độn giữa hai
đế quốc Anh Pháp, nên đã thoát khỏi tình cảnh trở thành
thuộc địa của Phương Tây, duy trì được độc lập và hoà
bình suốt mấy trăm năm qua. Trong Chiến Tranh Lạnh, Thái Lan đã
khéo léo ngả về phía Mỹ để kiếm dollars, biến lãnh thổ
của mình làm căn cứ tiếp vận cho cuộc chiến tranh làm kiệt
quệ đối thủ đáng sợ trong Vùng là Việt Nam. Kinh tế Thái
Lan ngày nay đã tiến xa hơn Việt Nam hàng mấy chục năm chính
là nhờ chiến tranh Việt Nam. Đến lúc này, Thái Lan lại tiếp
tục tìm cách giữ thăng bằng giữa Mỹ và Trung Quốc. Về mặt
kinh tế, kể từ sau cuộc khủng hoảng kinh tế Á châu năm 1997,
Thái Lan tìm được nhiều lợi ích từ Trung Quốc hơn là từ
Mỹ. Chính các hedge funds của Mỹ, với các thủ thuật đầu cơ
tinh vi của mình, đã gây ra sự mất giá đột ngột của đồng
Bath, đưa Thái Lan vào cơn lốc khủng hoảng tài chánh năm 1997,
và sau đó lan qua Malaysia, Indonesia, Hồng Kông, Singapore, Nam Hàn,
Đài loan,v.v...Trung Quốc đã nhân cơ hội đó, dùng sức mạnh
kinh tế của mình để tương trợ cho Thái Lan và các nước,
bằng cách kìm giữ giá trị của đồng Nguyên nhằm giúp chặn
đứng sự tuột dốc của đồng Bath. Việc làm đó của Trung
Quốc đã khiến chính giới Thái xích lại gần Trung Quốc và xa
Mỹ hơn. Hiện nay số lượng sinh viên Thái Lan du học qua Trung
Quốc nhiều hơn là qua Mỹ!
Điểm cần lưu ý là Thái Lan luôn dè chừng ảnh hưởng của
Việt Nam lên Lào và Campuchia. Trong nhiều thế kỷ trước đây,
Thái Lan đã thường tranh chấp với Việt Nam trong việc gây
ảnh hưởng lên hai quốc gia đó, và luôn tìm cơ hội để
nhúng tay vào nội bộ của Việt Nam; như việc đưa quân sang
giúp Nguyễn Ánh chống nhau với nhà Tây Sơn để rồi bị Long
Nhương Tướng Quân Nguyễn Huệ đánh cho tan tác ở Rạch Gầm -
Kênh Xoài Mít là một bằng chứng. Vì vậy, lập trường và
phản ứng của Thái Lan đối với những chuyển hướng mới
đây trong chính sách của Mỹ đối với Đông Nam Á sẽ không
giống với lập trường và phản ứng của Việt Nam. Sự xích
lại gần nhau giữa Mỹ - Việt có thể ít nhiều có lợi cho
Việt Nam, khiến Việt Nam độc lập và mạnh lên. Nhưng điều
đó không hẳn sẽ phù hợp với lợi ích của Thái Lan trong Khu
vực.
Quốc gia quan trọng khác của khối ASEAN là Philippines. Là một
cựu thuộc địa của Tây Ban Nha, và rồi của Mỹ, Philippines
từ khi độc lập cho đến gần đây là một đồng minh thân
cận của Mỹ, đã cùng với Thái Lan, đóng vai trò đắc lực
trong Tổ chức Liên Phòng Đông Nam Á (SEATO, South East Asia Treaty
Organization) từ năm 1954 cho đến năm 1977. Philippines là một vị
trí chiến lược rất quan trọng cho việc triển khai lực
lượng của Mỹ ra cả Thái Bình Dương lẫn Ấn Độ Dương.
Trước đây căn cứ không quân Clark và căn cứ hải quân Subic,
với hơn 15,000 quân nhân Mỹ và khoảng 25,000 dân sự Mỹ trú
ngụ, là hai căn cứ tiền tiêu rất quan trọng của Mỹ ở Á
Châu. Nhưng hậu quả xã hội của hai căn cứ đó và tinh thần
dân tộc của người Phi phối hợp lại đã dẫn đến việc
đóng cửa hai căn cứ đó vào thập niên cuối của thế kỷ 20,
tuy rằng Hiệp ước Phòng thủ Chung (Mutual Defense Treaty) Mỹ -
Phi, ký từ năm 1951 vẫn còn hiệu lực, và Mỹ vẫn là cái dù
an ninh cho Philippines.
Kể từ khi Trung Quốc lấn chiếm đảo Vành Khăn (Mischief Reef)
của Philippines năm 1995, chính phủ Phi lại kêu gọi sự hợp
tác trở lại của Mỹ. Hai bên đã ký Visiting Forces Agreement năm
1998 và quân hai bên bắt đầu có các cuộc tập trận chung. Sự
hợp tác Mỹ - Phi lại gia tăng sau biến cố 9/11/2001 trong việc
chống khủng bố. Mặc dầu vậy sự hiện diện trở lại của
quân đội Mỹ vẫn gặp phải sự chống đối mạnh mẽ của
Giáo Hội Công Giáo lẫn giới cánh tả Philippines. Đặc biệt
là từ tháng 7/2004 khi chính phủ Arroyo đơn phương rút quân tham
chiến ở Iraq về nước, quan hệ Mỹ - Phi đang dần dần trở
nên lạnh nhạt. Đồng thời Trung Quốc bắt đầu mở rộng
chính sách ngoại giao soft power ra với Philippines; đã có nhiều
dấu hiệu cho thấy quan hệ Trung - Phi ngày càng thắt chặt hơn
về cả chính trị lẫn kinh tế. Philippines là quốc gia ASEAN
đầu tiên lên tiếng phản đối các tuyên bố của Ngoại
trưởng Mỹ gần đây về quốc tế hoá các tranh chấp Biển
Đông. Cũng xin nhớ rằng, Philippines là một trong các quốc gia
có sự khẳng định chủ quyền ở quần đảo Trường Sa mâu
thuẫn với của Việt Nam.
Vắn tắt thì sự chuyển hướng trong chính sách đối ngoại,
hay đúng hơn sự "trở lại" của Mỹ đối với Đông Nam Á lúc
này đang diễn ra trong một tình hình hoàn toàn khác hẳn với
tình hình trước đây khi Mỹ can thiệp vào khu vực này trong
Chiến Tranh Lạnh. Nhiều quốc gia trong khối ASEAN không còn
đứng hẳn về phía Mỹ như trước kia, mà chỉ muốn dùng sự
hiện diện của Mỹ để cân bằng với Trung Quốc nhằm tiếp
tục có sự ổn định để phát triển kinh tế; họ không còn
muốn đóng vai quân cờ để cho Mỹ xử dụng trong thế che
chắn Trung Quốc. Bởi vì sự lớn mạnh của nền kinh tế Trung
Quốc, cho đến nay, đang mang lại ít nhiều lợi ích cho họ,
giúp họ tránh bớt được áp lực của các định chế tài
chánh Âu - Mỹ: World Bank, IMF, v.v...đã đè nặng lên họ trong
gần nửa thế kỷ qua. Cứ nhìn vào lượng mậu dịch ngày càng
gia tăng của Trung Quốc - ASEAN và việc hình thành khu Mậu dịch
Tự do của hai bên bắt đầu trong năm nay là đủ thấy mức
ràng buộc kinh tế, chính trị và rồi ngoại giao của Hiệp
hội đối với Trung Quốc. Sự ràng buộc đó ngày càng chặt
chẽ, đôi bên đều có lợi, đều muốn duy trì những lợi ích
như vậy.
Mặt khác sự "trở lại" lần này của Mỹ không mang tính chất
chủ động như đã xảy ra vào đầu thập niên 1950s. Mỹ đã
bước vào Chiến Tranh Lạnh với ưu thế áp đảo không những
về quân sự mà cả kinh tế. Ngoại trừ Liên Xô ra, ở Á Châu,
không một cường quốc nào có khả năng quân sự đủ mạnh
để làm nản lòng (deterrence) các hoạt động quân sự của
Mỹ. Về kinh tế, thời đó Mỹ cũng không hề bị ràng buộc
vào quốc gia nào ở Á Châu, kể cả với Nhật Bản. Nhưng ngay
cả với ưu thế quân sự như vậy, Mỹ sau chiến tranh Triều
Tiên, khi bước vào Chiến tranh Việt Nam, đã luôn dè chừng
để tránh một cuộc đối đầu trực tiếp với Trung Quốc, tuy
rằng vào thời điểm đó vũ khí nguyên tử của Trung Quốc
chỉ mới ở giai đoạn phôi thai và rất thô sơ so với lúc
này. (Trung Quốc bắt đầu thử nghiệm bom nguyên tử vào những
năm 1965- 1966).
Tình hình ngày nay khác hẳn. Mỹ, sau nhiều năm bỏ ngỏ Á Châu
và Đông Nam Á, nay buộc phải quay trở lại, vì nếu không thì
có cơ sẽ vuột mất Á Châu vào vùng ảnh hưởng của Trung
Quốc và do đó cung cấp cơ hội và địa bàn thuận lợi cho
Trung Quốc vươn mình lên nhanh hơn nữa để trở thành đối
thủ ở phạm vi toàn cầu. Mỹ phải trở lại trước khi quá
muộn bởi vì tại Á Châu hiện nay không một cường quốc nào
đủ khả năng kiềm chế Trung Quốc. Nhật trong suốt mấy thập
niên qua đang gặp khủng hoảng cả về kinh tế lẫn chính trị,
không còn là đồng minh đủ sức giúp Mỹ ngăn chặn bước
tiến của Trung Quốc. Ấn Độ thì lại còn yếu kém hơn và
chưa thể là đối thủ đồng cân đồng lạng với Trung Quốc.
Nga thì tốc độ phát triển kinh tế còn chậm nhiều so với
Trung Quốc, và còn lâu lắm Nga mới thu hồi được vùng ảnh
hưởng đã mất trước đây của Liên Xô. Nội chỉ lo giữ cho
được vẹn toàn lãnh thổ, bảo vệ cho được vùng Siberia và
đứng vững được ở Trung Á là Nga đã hụt hơi, còn sức
đâu mà "chọi" với Trung Quốc.
Đó là những lý do thôi thúc Mỹ phải "trở lại" Á Châu.
Mặt khác, Mỹ không còn giữ được địa vị kinh tế như trong
thời Chiến Tranh Lạnh. Ngoài sự cạnh tranh của Âu Châu, trong
đó có Đức. Mỹ đang gặp phải sự canh tranh ráo riết của
Trung Quốc, Ấn Độ, Ba Tây, và Nga. Đặc biệt nhất là đối
với Trung Quốc. Chưa bao giờ và cũng chưa hề có một quốc gia
nào có một mối quan hệ kinh tế như Trung Quốc đang có với
Mỹ. Đó là một mối quan hệ vừa mang tính chất cạnh tranh
vừa mang tính chất tương thuộc. Nghĩa là kinh tế của nước
này sẽ ảnh hưởng mạnh đến kinh tế nước kia và ngược
lại. Chẳng hạn, lượng nhập cảng của Mỹ giảm sẽ ngay
lập tức khiến hàng triệu công nhân Trung Quốc bị mất việc,
giá thị trường chứng khoán và thị trường địa ốc của
Trung Quốc sẽ tụt xuống, kinh tế Trung Quốc sẽ chậm lại.
Nhưng kinh tế Trung Quốc suy thoái lại sẽ gây lỗ lã cho giới
đầu tư, cho các công ty Mỹ đang hoạt động ở Trung Quốc, và
Trung Quốc sẽ giảm việc mua các sản phẩm và nhất là các
trái phiếu của Mỹ. Điều đó đến lượt nó lại khiến kinh
tế Mỹ rơi vào khó khăn. Việc Trung Quốc đang giữ trong tay
một khối dự trữ khổng lồ hơn 2,000 tỉ dollars và một số
lượng lớn trái phiếu của Mỹ là một bằng chứng hùng hồn
về mối tương thuộc kinh tế giữa hai đại cường. Và sự
kiện chính phủ và Quốc hội Mỹ không ngớt kêu ca về việc
kìm giữ giá đồng Nguyên của Trung Quốc là một bằng chứng
khác.
Tóm lại, để có thể lượng giá một cách gần đúng hậu
quả sự chuyển hướng, hay "trở lại" của Mỹ trong chính sách
hiện nay đối với Đông Nam Á và Á Châu, cần thiết phải
thoát ra khỏi các định kiến do bối cảnh Chiến Tranh Lạnh
tạo ra, nhìn nhận đúng đắn thực tế tương quan quân sự -
kinh tế hiện nay giữa các cường quốc, và lưu tâm tới tính
cách thụ động của Mỹ cũng như phản ứng khác nhau của các
quốc gia trong hiệp hội ASEAN. Lường đoán được những gì
sẽ xảy ra là một công việc vô cùng khó khăn trong tình hình
phức tạp hiện nay, nhưng không phải là bất khả và có thể
giảm thiểu sai lầm nếu như những yếu tố vừa nêu được
quan tâm đúng mức.
Trương Đình Trung
***********************************
Entry này được tự động gửi lên từ trang Dân Luận
(http://danluan.org/node/6521), một số đường liên kết và hình
ảnh có thể sai lệch. Mời độc giả ghé thăm Dân Luận để
xem bài viết hoàn chỉnh. Dân Luận có thể bị chặn tường
lửa ở Việt Nam, xin đọc hướng dẫn cách vượt tường lửa
tại đây (http://kom.aau.dk/~hcn/vuot_tuong_lua.htm) hoặc ở đây
(http://docs.google.com/fileview?id=0B_SKdt9lFNAxZGJhYThiZDEtNGI4NC00Njk3LTllN2EtNGI4MGZhYmRkYjIx&hl=en)
hoặc ở đây (http://danluan.org/node/244).
Dân Luận có các blog dự phòng trên WordPress
(http://danluan.wordpress.com) và Blogspot (http://danluanvn.blogspot.com),
mời độc giả truy cập trong trường hợp trang Danluan.org gặp
trục trặc... Xin liên lạc với banbientap(a-còng)danluan.org để
gửi bài viết cho Dân Luận!
Không có nhận xét nào:
Đăng nhận xét