trong ý niệm về đạo đức của người Việt Nam là tình yêu
và bổn phận: Yêu nước, yêu đồng bào, yêu hàng xóm, và
nhất là, yêu gia đình. Và bổn phận đối với tất cả những
gì mình yêu. Đối tượng khác, biểu hiện của tình yêu và
bổn phận cũng khác: với đất nước, đó là trung thành; với
đồng bào hay hàng xóm, đó là sự tương trợ, với gia đình,
đó là lòng hiếu thảo.
Chưa nói đến việc thực hiện các lời khuyên bảo ấy. Chỉ
riêng về phương diện lý thuyết, những lời dạy về đạo
đức ấy, tuy hay, rất hay, nhưng rõ ràng là bất cập.
Rất ư bất cập.
Trước hết, nó có tính một chiều. Thường là chiều từ
dưới lên trên. Mọi người có bổn phận và trung thành với
đất nước ư? Ừ, thì cũng được. Nhưng còn đất nước thì
sao? Người Việt hay nhắc đi nhắc lại (mà hầu như không bao
giờ nêu xuất xứ) câu nói nổi tiếng của John F. Kennedy:
"Đừng đòi hỏi đất nước làm gì cho bạn mà bạn chỉ nên
tự hỏi bạn đã làm gì được cho đất nước." Tại sao
không? Bất cứ người nào cũng có quyền đòi hỏi đất
nước, được biểu hiện cụ thể qua các thiết chế chính
trị, phải bảo đảm an toàn, thịnh vượng và công bằng cho
mọi người. Ý thức về dân chủ chỉ thực sự vững mạnh khi
người dân, mọi người dân, lên tiếng đòi hỏi điều đó.
Gạt bỏ yêu cầu chính đáng đó chỉ là một sự lừa bịp.
Cũng vậy, chúng ta đề cao lòng hiếu thảo; nhưng chúng ta cũng
không nên quên, việc hoàn thành bổn phận của các bậc làm cha
làm mẹ đối với con cái cũng thuộc phạm trù đạo đức.
Nhưng sự bất cập của quan niệm đạo đức theo kiểu cũ còn
thể hiện ở khía cạnh khác, lớn hơn và cũng nghiêm trọng
hơn, nhất là trong thời đại toàn cầu hoá hiện nay.
Hãy để ý đến điều này: trong đời sống cũng như trong văn
học, hầu như chúng ta chỉ quan tâm và động lòng với những
gì thật gần gũi và thuộc về "phe ta". Người thân hay quen
của chúng ta gặp nạn, chúng ta xót xa; nhưng những người mình
ghét mà gặp nạn thì phần lớn đều không giấu được sự
hả hê: "Đáng kiếp!" Thấy con cháu hay hàng xóm bị bắt
nạt, chúng ta tức tối; nhưng nhìn người lạ bị bắt nạt
thì chúng ta lại thường dửng dưng.
Hải quân Trung Quốc hiếp đáp ngư dân Việt Nam, chúng ta bừng
bừng phẫn nộ; nhưng người thiểu số ở Tây nguyên bị hà
hiếp thì chúng ta lại mặc kệ. Nhìn bão lụt tàn phá một số
tỉnh miền Trung, chúng ta xốn xang, nhưng nhìn những trận đói
hay thiên tai giết chết cả hàng triệu người đâu đó trên
thế giới, nhất là ở châu Phi xa xôi, chúng ta thường rất
hờ hững.
Các cơ quan truyền thông Việt Nam có thời hay nói đến mấy
chữ "nghĩa vụ quốc tế". Nhưng thật ra đó chỉ là những
âm mưu chính trị nhằm can thiệp vào nội bộ các nước khác,
chủ yếu là hai nước láng giềng nhỏ và yếu là Lào và
Kampuchia. Trên thực tế, chúng ta rất hiếm khi quan tâm đến
những bất hạnh trên thế giới. Cứ thử mở các tờ báo
tiếng Việt trong nước ra mà xem: Có bao giờ bạn thấy bất
cứ tin tức hay bài bình luận nào về những nỗi khổ của các
nước nghèo khó khác? Nếu có, chắc là cực kỳ hoạ hoằn.
Thành ra, có thể nói cái gọi là đạo đức của chúng ta là
thứ đạo đức có điều kiện. Và do đó, rất giới hạn.
Để cho rõ, xin thử làm một sự so sánh.
Năm 2002, một thanh niên gốc Việt tại Úc, Nguyễn Tường Vân,
trên đường từ thành phố Hồ Chí Minh trở về Melbourne, lúc
quá cảnh ở Singapore, anh bị cảnh sát Singapore bắt vì một
số bạch phiến giấu trong người. Theo luật Singapore, anh bị
kết án tử hình. Trong vòng gần hai năm, từ lúc án tử hình
được tuyên bố đến lúc được thi hành, có cả một cuộc
vận động rầm rộ trên khắp nước Úc để yêu cầu chính
phủ Singapore ân xá cho anh. Có cả hàng trăm người xuống
đường để xin chữ ký của dân chúng. Nhiều luật sư nổi
tiếng của Úc đứng ra biện hộ giùm cho anh. Các cơ quan
truyền thông Úc, từ báo in đến truyền hình và truyền thanh
loan tin liên tục về vụ án. Sức ép của dư luận mạnh đến
độ chính phủ Úc, từ liên bang đến tiểu bang, đều lên
tiếng can thiệp dù biết trước là sẽ thất bại trước sự
cương quyết của chính phủ Singapore. Trước ngày Nguyễn
Tường Vân bị treo cổ, hàng trăm người tụ tập ngoài trời,
thắp nến cầu nguyện suốt đêm. Đám tang của Vân ở Melbourne
có trên 2000 người tham dự.
Xin lưu ý: hầu hết những người bênh vực cho Nguyễn Tường
Vân đều là người Úc da trắng.
Một câu hỏi: Tại sao người ta lại làm thế?
Họ quen biết Nguyễn Tường Vân ư? Không. Tuyệt đối không.
Hầu hết, nếu không nói là tất cả, đều chỉ biết anh qua
mấy dòng tiểu sử vắn tắt trên các cơ quan truyền thông: con
của một phụ nữ Việt Nam tị nạn, ra đời ở Thái Lan, học
đến hết trung học thì đi bán hàng để kiếm sống; cuối
cùng, sa vào con đường buôn lậu ma tuý, nghe nói là để có
tiền giúp người anh sinh đôi trả nợ (người này có lúc bị
ghiền ma tuý).
Họ nghĩ là anh oan ức hay cho việc buôn bán ma tuý là không
đáng kể? Dĩ nhiên là không. Ai cũng biết là Nguyễn Tường
Vân có tội. Và ai cũng thấy việc buôn bán ma tuý là điều
không thể chấp nhận được. Nhiều người còn nói thẳng: họ
cảm thấy may mắn vì gần 400 gram bạch phiến mà Nguyễn
Tường Vân giấu trong người bị chận bắt ở Singapore; nếu
không, mang lọt vào Úc, chừng ấy bạch phiến sẽ gây nên
không biết bao nhiêu là tai hại!
Vậy mà họ vẫn xuống đường đòi ân xá cho anh.
Tại sao?
Lý do: Đó là mệnh lệnh của đạo đức!
Họ bênh vực cho anh không phải vì tình cảm cá nhân mà chủ
yếu xuất phát từ một nguyên tắc đạo đức: không chấp
nhận án tử hình. Họ cho tử hình là dã man. Tử hình người
nào cũng là dã man. Tử hình một thanh niên mới ngoài 20 tuổi
và mới phạm tội lần đầu lại càng dã man. Họ làm đủ
mọi cách, không phải để bênh vực một tội phạm, mà là
để bảo vệ quyền sống của một con người, cho dù đó là
một tội phạm. Vậy thôi.
So với những hành động được gọi là đạo đức mà chúng ta
thường thấy ở Việt Nam như giúp đỡ người nghèo trong xóm,
bênh vực kẻ yếu ngoài đường với hành động của những
người Úc tranh đấu cho Nguyễn Tường Vân, chúng ta thấy ngay
sự khác nhau căn bản trong quan niệm về đạo đức: Đạo
đức, ở Việt Nam, có tính tình thế (gắn liền với một số
quan hệ xã hội nhất định như máu mủ, hàng xóm, quen biết,
v.v…), ở Úc (hay ở Tây phương nói chung), có tính nguyên tắc;
ở Việt Nam, thiên về cảm tính, ở Úc, thiên về lý tính; ở
Việt Nam, nó dựa trên tình thương, ở Úc, nó dựa trên ý
thức về sự công chính xã hội.
A! Công chính xã hội (social justice).
Tôi nghĩ đó là sự khác biệt căn bản.
Ý niệm đạo đức của người Việt Nam, vốn chịu nhiều ảnh
hưởng của Nho giáo, nhắm đến việc duy trì trật tự và sự
hài hoà trong xã hội. Mà cả trật tự và hài hoà đều được
xây dựng trên nền tảng đẳng cấp. Đạo đức là bảo vệ
cái đẳng cấp có sẵn ấy. Là vua cho ra vua. Quan cho ra quan. Dân
cho ra dân. Chồng ra chồng. Vợ ra vợ. Con ra con. Đó là thứ
đạo đức mang tính chức năng luận (funtional ethnics): đạo
đức gắn liền với một vai trò nhất định.
Ý niệm đạo đức của người Tây phương (chủ yếu trong
thời hiện đại), ngược lại, được xây dựng trên nền
tảng của sự công chính (justice); mà công chính lại được
xây dựng trên nền tảng của ý niệm về sự công bình
(fairness); và sự công bình, đến lượt nó, lại được xây
dựng trên ý niệm về nhân quyền (human rights) với trọng tâm
là sự bình đẳng (equality), đặc biệt sự bình đẳng về cơ
hội (equality of opportunity). Đó là thứ đạo đức học dựa
trên tính nguyên tắc và tính phổ quát. Người có ý thức về
sự công chính xã hội không những chỉ tranh đấu cho bản thân
hoặc cho người thân của mình mà còn tranh đấu cho người
khác, kể cả những người hoàn toàn xa lạ, để họ cũng
được đối xử một cách công bình như mình.
Tôi cho đã đến lúc ý thức về sự công chính xã hội cần
được giảng dạy như một nền tảng của đạo đức học
mới, từ trong học đường đến ngoài xã hội.
Nhưng trước hết nó cần được sự quan tâm của giới nghiên
cứu.
Bài này chỉ là một gợi ý.
***********************************
Entry này được tự động gửi lên từ trang Dân Luận
(http://danluan.org/node/6092), một số đường liên kết và hình
ảnh có thể sai lệch. Mời độc giả ghé thăm Dân Luận để
xem bài viết hoàn chỉnh. Dân Luận có thể bị chặn tường
lửa ở Việt Nam, xin đọc hướng dẫn cách vượt tường lửa
tại đây (http://kom.aau.dk/~hcn/vuot_tuong_lua.htm) hoặc ở đây
(http://docs.google.com/fileview?id=0B_SKdt9lFNAxZGJhYThiZDEtNGI4NC00Njk3LTllN2EtNGI4MGZhYmRkYjIx&hl=en)
hoặc ở đây (http://danluan.org/node/244).
Dân Luận có các blog dự phòng trên WordPress
(http://danluan.wordpress.com) và Blogspot (http://danluanvn.blogspot.com),
mời độc giả truy cập trong trường hợp trang Danluan.org gặp
trục trặc... Xin liên lạc với banbientap(a-còng)danluan.org để
gửi bài viết cho Dân Luận!
Không có nhận xét nào:
Đăng nhận xét