Lại Nguyên Ân - Ăn xôi chùa ngọng miệng

<em><strong>talawas:</strong> Hơn 5 năm trước, trong bài "<a
href="http://www.talawas.org/talaDB/suche.php?res=3917&rb=0102">Chuyển các
hội văn học nghệ thuật về đời sống dân sự</a>" đăng
trên báo Người đại biểu nhân dân, anh đã đề nghị Nhà
nước chấm dứt bao cấp cho các hội. Mới đây, trong "<a
href="http://www.boxitvn.net/bai/8886">Kiến nghị trình Đại hội VIII
Hội Nhà văn Việt Nam</a>", anh lại cùng một số hội viên
Hội Nhà văn Việt Nam khác đề nghị hội này "chuyển từ
hội xin tiền Nhà nước thành hội tự nuôi tự quản". Quan
điểm của anh có được sự ủng hộ của đông đảo các hội
viên khác không? Cho đến nay đã có bao nhiêu hội viên tham gia
ký kiến nghị? </em>

<strong>Lại Nguyên Ân:</strong> Thật ra, tôi đã đề cập vấn
đề này từ ngay thời đầu Đổi mới, ví dụ những bài: "<a
href="http://lainguyenan.free.fr/SVVHCT/index.html">Cơ chế hành chính
quan liêu bao cấp và hoạt động văn hóa văn nghệ</a>" (Nhân
dân, 30/01/1988), "<a
href="http://lainguyenan.free.fr/SVVHCT/index.html">Để các tổ chức
xã hội không bị quan liêu hóa</a>" (Nhân dân, 20/01/1989), "<a
href="http://lainguyenan.free.fr/SVVHCT/index.html">Cần một thiết chế
văn hóa văn nghệ phù hợp trong nhà nước pháp quyền</a>"
(tạp chí Tuyên truyền, 9/1991); gần lại đây hơn là 2 bài:
"<a href="http://lainguyenan.free.fr/MMCC/index.html">Phê bình văn
nghệ và đời sống xã hội</a>" (tham luận tại Viện Văn
học tháng 7/2004, tại Hội thảo về phê bình tại Đồ Sơn
2006), "<a href="http://lainguyenan.free.fr/MMCC/index.html">Việc lớn
trước mắt: Chuyển các hội văn học nghệ thuật về đời
sống dân sự</a>" (Người đại biểu nhân dân, 23/02/2005).

Thời đầu Đổi mới (1986-1992), giới nhà văn nêu ra khá nhiều
vấn đề xã hội và văn nghệ, có lẽ vì vậy mà vấn đề
trên đây do tôi nêu lên chỉ được một số rất ít người
hưởng ứng. Nếu không kể đến những người từng trò
chuyện trực tiếp với tôi về đề tài này thì nhà văn Bùi
Minh Quốc trong tham luận công bố trước thềm đại hội nhà
văn vừa rồi (bài "Tổ quốc và tự do") hình như là người
đầu tiên nhắc đến ý kiến của tôi. Chính cái "chỉ số
trích dẫn" khá thảm hại ấy, cũng như số lượng ít ỏi
những người tham gia kiến nghị nói trên, đã cho thấy rằng:
về chuyện này, giới nhà văn ở Việt Nam nhận biết còn
khá… lơ mơ.

<em><strong>talawas:</strong> Vậy theo anh, bản chất của vấn đề
này nên được đặt ra như thế nào?</em>

<strong>Lại Nguyên Ân:</strong> Vấn đề là trong cơ chế bao cấp
(ở Việt Nam từ 1986 trở về trước), các ngành văn hóa nghệ
thuật cũng như các ngành kinh tế xã hội đều bị/được nhà
nước hóa, tức là đều mang tính quốc doanh; mỗi ngành đều
được tổ chức thành một hệ thống duy nhất, tức là về
tiềm năng đều mang tính độc quyền.

Sang thời Đổi mới (từ 1990), quá trình "giải bao cấp"
được áp dụng trước hết cho các ngành kinh tế: các tổ
chức kinh tế tư doanh, dân doanh, của giới đầu tư trong nước
hoặc nước ngoài đều được phép hoạt động; tiếp đó là
việc cổ phần hóa (tức là "phi quốc doanh hóa", hoặc đa
dạng hóa về sở hữu) một loạt xí nghiệp kinh tế quốc
doanh. Được đẩy mạnh là thế mà thật ra, sau 20 năm, "giải
bao cấp" trong các ngành kinh tế vẫn chưa hoàn thành, những
bất cập vẫn thường bị các định chế quốc tế thường
xuyên nhắc nhở. Còn về văn hóa thì, chỉ đến sau năm 2000,
việc "giải bao cấp" mới bắt đầu được đặt ra cho một
vài ngành nghệ thuật (cho phép có các tổ chức dân doanh ở
các ngành điện ảnh, sân khấu, biểu diễn ca nhạc), nhưng
thực chất của công việc này bị người ta gọi chệch đi là
"xã hội hóa" (khái niệm này bắt đầu mang hàm nghĩa riêng
"thuần túy" Việt Nam từ khi ấy, không còn gì chung với
socialization trong khái niệm của thế giới nữa).

Trong thực chất, "giải bao cấp" ở các ngành văn hóa nghệ
thuật có một việc rất quan trọng là xử lý các hội văn
học nghệ thuật. Các hội này hiện vẫn mang hai thuộc tính
kinh tế xã hội thời bao cấp là tính chất nhà nước hóa (là
hội quốc doanh) và tính một hệ thống duy nhất (tính độc
quyền). Được quyền là đại diện duy nhất cho mỗi ngành văn
học nghệ thuật của đất nước, quốc gia, được cấp kinh
phí từ ngân sách nhà nước cho bộ máy hội mình hoạt động,
– ấy là hội nhà nước hóa. Dù ban lãnh đạo các hội này
là do hội viên bầu ra, nhưng, – như Kornai János đã vạch ra
khi ông giải phẫu hệ thống kinh tế xã hội chủ nghĩa –
"<em>Rốt cuộc thì lãnh đạo tổ chức quần chúng cũng là
quan chức hệt như bất kể thành viên nào của bộ máy hay bất
kể quan chức nhà nước cấp cao nào.</em>"[1] Đây chính là mã
khóa bí kíp "một bước nên quan", tạo ra sức hấp dẫn và
sự tranh đua quyết liệt tại các cuộc bầu cử ở các kỳ
đại hội của mỗi hội đoàn, như người ta đã và đang
thấy.

Ngoài các hội này, các văn nghệ sĩ là công dân Việt Nam trên
đất Việt Nam không được lập các hội khác, – điều ấy
cho thấy các hội hiện tại đều là hội độc quyền. Sự
tồn tại các hội quốc doanh và độc quyền này không chỉ
khiến nguồn kinh phí từ ngân sách nhà nước không được phân
chia một cách công bằng (việc nhà nước tài trợ cho văn hóa
nghệ thuật là điều cần thiết hiển nhiên, chỉ có cung cách
tài trợ mới là điều cần bàn), mà còn, ‒ do sự tồn tại
các hội độc quyền ‒ tước mất quyền tập hợp nhau thành
hội của những văn nghệ sĩ khác, vốn không muốn hoặc không
thể đứng trong các hội bao cấp duy nhất hiện có. Đấy là
vắn tắt về tình trạng các hội quần chúng (trong đó có các
hội văn học nghệ thuật) ở thời bao cấp theo mô hình cổ
điển của hệ thống xã hội chủ nghĩa.

Từ thời Đổi mới đến hiện nay, trong những khuôn khổ pháp
lý đã được xây dựng, trên thực tế, những người viết
văn ở Việt Nam đã có thể hành nghề viết văn mà không nhất
thiết phải là hội viên Hội Nhà văn. Nhà văn Nguyễn Mạnh
Tuấn, nhà thơ Hoàng Hưng là hai ví dụ tôi biết, nhưng đấy
không phải trường hợp cá biệt.

Như vậy có thể nói rằng, đối với hoạt động sáng tác và
công bố tác phẩm của người viết văn, ở Việt Nam hiện
tại, các giới chức của nhà nước đã có khá đủ những
khuôn khổ pháp luật để quản lý. Trên thực tế, đã và sẽ
ngày càng không quan trọng cái việc các nhà văn, hay là các văn
nghệ sĩ nói chung, có hay không đứng chân trong các hội nghề
nghiệp.

Ta thử hỏi, hiện tại, nếu có những nhóm nhà văn tập hợp
nhau thành một hội hoặc những hội không trực thuộc Hội Nhà
văn Việt Nam hiện có, thì những hội đó của họ có được
nhà nước cho phép hoạt động hay không, có được quyền xin
tài trợ từ ngân sách nhà nước, hoặc xin và nhận tài trợ
từ các công ty, tập đoàn kinh tế trong và ngoài nước hay
không? Xét trên hướng cải cách các khuôn khổ pháp chế mở
đường cho những tiến bộ về kinh tế xã hội ở Việt Nam
thì các câu trả lời là cần phải được phép; nhưng trong
thực tế hiện tại ở Việt Nam thì lại chưa được phép, vì
vẫn còn một số rào cản.

Những rào cản cuối cùng còn lại, cần nhanh chóng gỡ bỏ,
theo tôi, là: 1/ Cần vượt qua tình trạng các hội quốc doanh
hiện tại bằng cách cải tổ cơ bản cách phân phối nguồn
ngân sách nhà nước hàng năm vẫn dành để tài trợ cho văn
hóa văn nghệ (ít nhất là từ bỏ cách đầu tư thông qua
những "cai đầu dài" là các hội); 2/ Cần vượt qua tình
trạng hội độc quyền hiện tại bằng việc có quy chế về
lập hội; cần xem việc lập hội trong giới văn học nghệ
thuật cũng ngang bằng với hoạt động đăng ký kinh doanh của
những người sản xuất, buôn bán; việc các hội ấy "tụ"
hay "tán" là sự tiến triển bình thường của đời sống
văn hóa nghệ thuật; có nhiều hội cùng một ngành cạnh tranh
nhau, ngành đó càng phát triển tốt.

<em><strong>talawas:</strong> Rào cản bao cấp về kinh tế thì có
thể từng bước gỡ bỏ…?</em>

<strong>Lại Nguyên Ân:</strong> Thật ra, hồi chưa về hưu
(trước 2007) tôi nghe nói, từ thời Thủ tướng Phan Văn Khải
đã có chủ trương: ngừng cấp kinh phí cho các hội văn học
nghệ thuật từ sau năm 2005. Hồi đó phía các ngành liên quan
của chính phủ (văn hóa, nội vụ, an ninh) đã họp với giới
lãnh đạo các hội văn học nghệ thuật, trung ương và địa
phương, thông báo dự kiến ấy; nhưng giới chức lãnh đạo
các hội này (quyền lợi của họ bị động đến trước tiên)
phản đối rầm rầm, lại kích động tự ái của một số văn
nghệ sĩ để những người ấy lên tiếng kêu ca "theo Đảng
theo Nhà nước đến gần trọn đời mà lại sắp bị đuổi ra
đường" (!) Thế là giới quản lý nhà nước chùn tay. Sau
đấy ít năm, hình như trong giới tuyên huấn lại có những ý
kiến muốn tiếp tục bao cấp các hội để giữ vững định
hướng! Phía quản lý nhà nước thì phải hàng ngày đối mặt
với di sản của cơ chế bao cấp là nhu cầu cấp kinh phí của
hàng ngàn hội đoàn (văn học nghệ thuật chỉ là một trong
số các ngành có hội đoàn như thế) từ trung ương đến địa
phương với số lượng khá lớn cán bộ khung và nhân viên hành
chính. Cho nên "giải bao cấp" đối với hệ thống các đoàn
thể trong đó có văn nghệ, theo tôi, hiện đang là keo vật
giữa các nhánh tuyên huấn và quản lý tài chính; còn giới
chức đứng đầu các hội tất nhiên là vẫn đang trì kéo,
nhưng vai trò của họ dẫu sao cũng là thụ động.

Theo tôi, chiều hướng của dư luận lành mạnh là nên khuyến
khích các loại cơ quan đoàn thể (không thuộc hệ thống cơ
quan nhà nước) chuyển sang phạm vi dân sự, hoạt động bằng
hội phí của hội viên và các loại tài trợ bên ngoài ngân
sách nhà nước; dư luận cũng cần đòi hỏi cải tổ, tính
toán lại việc phân chia nguồn tài trợ văn hóa xã hội từ
ngân sách, lại cũng cần khuyến khích các doanh nghiệp lớn ở
Việt Nam lập các quỹ tài trợ cho văn hóa nghệ thuật, kiểu
như quỹ Toyota của Nhật, quỹ Ford của Mỹ, v.v… Mặt khác,
cần hợp thức hóa quyền được lập hội của từng nhóm văn
nghệ sĩ, – đây chỉ là thực thi quyền bình đẳng về lập
hội của công dân mà thôi.

<em><strong>talawas:</strong> Công dân Việt Nam hiện nay đã có thể
lập những hội dân sự, không lệ thuộc cả vào sự bao cấp
vật chất lẫn bao cấp tinh thần từ Nhà nước, như Hội Tiểu
đường, Hội Cờ tướng, Hội Cá cảnh, Hội Cây cảnh… Vì
sao nhà văn Việt Nam không thử làm như vậy, một Hội Văn
cảnh chẳng hạn, nếu không muốn đứng trong Hội Nhà văn
Việt Nam? Hay khả năng này hiện không đặt ra? </em>

<strong>Lại Nguyên Ân:</strong> Nhiều người trong giới nhà văn
làm như thế rồi chứ, chỉ có điều họ đều gọi những tổ
chức mình lập ra là "trung tâm" hoặc "công ty", rồi tham
gia kinh doanh sách, văn hóa phẩm, tích cực xin tài trợ từ mọi
nguồn có thể, nhận làm những công đoạn nhất định cho các
hãng điện ảnh, đài truyền hình, thậm chí ra tạp chí, như
tờ Hồn Việt của Trung tâm Quốc học… Có điều, chưa thấy
đơn vị nào trong số này tự gọi mình là "hội". Có lẽ
chữ "hội", mà lại "hội tư nhân" vẫn còn là tín hiệu
nhạy cảm chăng?

Vả lại, trong giới văn nghệ, người ta đều hiểu rằng, chỉ
khi bạn có khát vọng và có năng lực làm nên một cái gì đó
thật mới mẻ, bạn mới hăng hái đứng riêng thành một nhà,
lập riêng ra một hội! Tức là bạn phải còn trẻ trung, còn
khả năng sáng tạo dồi dào kia! Cũng tức là, nếu bạn không
tin rằng mình có thể làm nên chuyện gì đáng kể thì hà tất
phải dấn thân rủ nhau lập hội riêng!

<em><strong>talawas:</strong> Một nhà văn là Lê Xuân Đố, cho rằng
"trên thế giới các nhà văn đều được hỗ trợ cho vấn
đề sáng tác và đều có ngân sách cụ thể chứ không phải
XIN – CHO như Hội Nhà văn Việt Nam hiện nay" và mong rằng
"Nhà nước nên ấn định ngân sách cụ thể giống như Quốc
phòng được bao nhiêu, Y tế bao nhiêu… và Văn học sẽ là bao
nhiêu". Dường như phần lớn các hội viên Hội Nhà văn Việt
Nam đều cho rằng việc Nhà nước phải nuôi Hội và phải tài
trợ cho hội viên là điều đương nhiên. Vì sao? Nếu không là
hội viên thì một nhà văn Việt Nam có nghiễm nhiên đòi hỏi
như vậy không?</em>

<strong>Lại Nguyên Ân:</strong> Thông tin về hỗ trợ sáng tác
văn học của các nhà nước trên thế giới là điều cần
được kiểm chứng. Một đoàn cán bộ nghiên cứu do Ban Tuyên
huấn Trung ương (trong đoàn có nhà giáo, nhà nghiên cứu Trần
Đình Sử) cử đi mấy nước châu Âu giữa năm nay trở về cho
biết: ở Pháp, Đức chẳng hạn, chỉ các ngành nghệ thuật
như múa ba-lê, nhạc giao hưởng, hệ thống bảo tàng,… là
được hưởng những khoản tài trợ lớn từ ngân sách; còn
viết văn thì không, vì thị trường sách đủ khả năng nuôi
sống người viết; ấy là chưa kể những tác giả có sách bán
chạy, tương tự các ca sĩ có thu nhập cao, đều phải đóng
những khoản thuế khá lớn. Đấy là tình hình ở các nước
phát triển.

Tiện thể nói thêm, ai ở xa ở ngoài xin đừng nghĩ rằng thời
bao cấp ở Việt Nam, hễ trở thành hội viên Hội Nhà văn là
được trả lương! Không có chuyện ấy đâu. Ngay thời ấy,
mỗi nhà văn cũng chỉ được hưởng lương với vai trò là cán
bộ nhân viên những cơ quan nhất định, ví dụ làm biên tập
viên trong các báo, tạp chí; còn việc sáng tác thì tự mỗi
người phải thu xếp lấy thời gian; sách in ra, tác giả được
hưởng toàn bộ nhuận bút. Tôi nhớ, trong giới đã thử xem
trường hợp một người viết nhiều in nhiều hồi ấy là Tô
Hoài, thì tính ra, thu nhập bằng nhuận bút mỗi tháng cũng chỉ
ngang bằng lương nhân viên 5 (trên dưới 50 đồng/tháng) và
kết luận rằng người viết văn thời ấy không thể sống
bằng nhuận bút được!

Chuyện tài trợ sáng tác chỉ dăm bảy năm gần đây mới thành
chuyện "nóng", nhưng thực ra, trong toàn bộ khoản tài trợ
cho các hội văn học nghệ thuật, khoản hỗ trợ sáng tác cho
các hội viên chỉ chiếm phần nhỏ, việc trả lương cán bộ
nhân viên, tiền nhà tiền xăng xe, nói chung là tiền cho việc
duy trì bộ máy các hội bao giờ cũng chiếm phần nhiều hơn.

Ở thời "hậu bao cấp" hiện nay, quy luật thị trường chi
phối đời sống văn học; thu nhập của người viết văn tùy
thuộc sức tiêu thụ tác phẩm của mình; nhà văn chuyên nghiệp
phải sống được bằng ngòi bút, đó là phương thức chính.
Ngoài ra, sự tài trợ hoặc các loại giải thưởng chỉ là
phụ.

<em><strong>talawas:</strong> Nhà thơ Nguyễn Trọng Tạo cho rằng
"với mức nhuận bút quá thấp kém như hiện nay thì không nhà
văn chuyên nghiệp nào có thể tồn tại được chứ chưa nói
gì đến nuôi con. Vì thế, Nhà nước nên nhanh chóng nâng mức
nhuận bút với tác phẩm văn học nghệ thuật. Đó là sự trả
giá đúng cho sáng tạo, cho trí tuệ. Ngày xưa Tự lực Văn
đoàn có 8 người nhưng tự nuôi và tạo nên một dòng văn học
lớn ở thế kỷ 20. Nhưng bây giờ theo tôi nó lại khác ở
chỗ khi đã coi văn hóa là chiến lược và nhà văn là một
trong những chủ thể để làm nên văn hóa của một dân tộc
thì Nhà nước nên ấn định ngân sách đầu tư cho nhà văn".
Anh nghĩ thế nào về ý kiến này?</em>

<strong>Lại Nguyên Ân:</strong> "Nhà văn chuyên nghiệp" là gì
nếu không phải là người sống bằng nhuận bút thu được từ
việc xã hội sử dụng các tác phẩm của mình? Thế nhưng ở
Việt Nam đúng là có rất ít nhà văn sống được bằng nhuận
bút. Có khá nhiều lý do: công chúng của văn chương giảm sút
do xuất hiện các nghệ thuật nghe nhìn, tình trạng vi phạm
bản quyền khá trầm trọng, cả các giới kinh doanh văn hóa
lẫn giới chức quản lý văn hóa đều hoặc bất lực hoặc
thích lợi dụng tình trạng bản quyền bị vi phạm hơn là nỗ
lực ngăn chặn, chấn chỉnh… Còn nếu đòi hỏi nhà nước can
thiệp vào chế độ nhuận bút, thì giới chức quản lý may ra
có thể đưa ra mức "sàn" và mức "trần", nhưng chưa
chắc đã được giới kinh doanh tuân thủ, nhất là nếu các
mức "sàn" và "trần" ấy không phù hợp với thực tế
kinh doanh của họ. Người kinh doanh phải giữ cân bằng thu chi;
việc chi trả nhuận bút không được phá vỡ cân bằng ấy,
nếu không muốn sập tiệm. Tóm lại, đây là hiện trạng kinh
tế của các hoạt động văn hóa ở Việt Nam; tình trạng này
vốn có từ lâu lắm rồi, trước 1945 nhà thơ đã kêu rêu
"cơm áo không đùa với khách thơ", rất nhiều tờ báo văn
chương thời ấy từng bị "chết" chỉ vì lỗ vốn… Đây
là một hiện trạng chưa thể vượt qua; dân Việt Nam chưa nên
tự hào là dân đọc sách nhiều, khi vẫn còn những nhà thơ
chuyên nghiệp phải "đi cấy đi cày" – tức là làm các
việc khác để lấy tiền "nuôi thơ", in các tập thơ văn
của mình…

Dẫu sao, quy luật thị trường vẫn có vai trò điều tiết, nó
cho biết một thực tế đáng buồn: công chúng Việt Nam chưa
cần có (hoặc chưa đủ tiền để nuôi) nhiều nhà văn, nhiều
sản phẩm văn chương đến như thế! Người viết văn ở Việt
Nam phải biết đến thực tế đó mà hành động.

Nhà nước ở Việt Nam hiện vẫn đang thực hiện tài trợ cho
văn hóa nghệ thuật, và nguồn tài trợ này là thiết yếu cho
các bảo tàng, cho các bộ môn rất khó lấy thu bù chi như giao
hưởng, ba-lê, nhạc dân tộc, v.v…

Sáng tác văn học có cần tài trợ không? Ý kiến của tôi là
"không" và "có". "Không" cho hầu hết những sáng tác
khi in ra có thể được công chúng mua đọc, tức là công chúng
nuôi được tác giả, (nhiều ít gì cũng coi là nuôi được đi:
nhiều tức là khuyến khích theo nghề, ít tức là tín hiệu nên
kiếm nghề khác). "Có" cho một số lĩnh vực riêng biệt như
sáng tác của nhà văn một số sắc dân thiểu số, hoặc một
số công việc sưu tầm biên khảo về di sản văn học quá
khứ. Điều cần nhấn mạnh là cung cách tài trợ cần được
cải tiến, nhất là phần tài trợ cho sáng tác không nên giao
phó cho các hội, càng không nên để cho nó bị biến thành
nguồn duy trì bộ máy cồng kềnh của các hội.

Tâm lý của hầu hết người sáng tác là, lúc đòi thêm được
dù chỉ vài trăm ngàn đồng nhuận bút thì phấn khích, còn khi
được nhận vài triệu tiền tài trợ sáng tác thì lại thắc
thỏm như bỗng vướng chút nợ nần! Thảo nào từ xưa đã có
câu tục ngữ "Ăn xôi chùa ngọng miệng"!

<em><strong>talawas:</strong> Người Việt trong giai đoạn lịch sử
đáng ghi nhớ này có một thái độ nước đôi rất thú vị
đối với Nhà nước. Một mặt người ta vẫn muốn bám vào
Nhà nước, coi quốc doanh là chỗ dựa an toàn nhất, lấy chính
thống làm nền cho địa vị và uy tín xã hội. Mặt khác,
người ta lại không tránh khỏi dè bỉu, coi thường, hoài nghi
gần như tất cả những gì thuộc quốc doanh, từ doanh nghiệp
quốc doanh đến văn học quốc doanh. Là hội viên một Hội Nhà
văn quốc doanh, anh có ở trong tình thế đó không?</em>

<strong>Lại Nguyên Ân:</strong> Hình như bạn bắt trúng tim đen
giới "cựu cán bộ viết văn" rồi đấy! Tôi cũng vậy
thôi. Tôi thuộc thế hệ đã gắn phần lớn đời làm việc
của mình với cái hội quốc doanh này nên nó đã thành kỷ
niệm rồi. Tôi đang tham gia làm sử cho hội này, vì nghĩ rằng,
trên thực tế, hoạt động của nó đã làm nên một phần,
thậm chí là phần chính (chính thống!), của văn học sử Việt
Nam từ 1957 đến nay; hay và dở, có thể hay ít hơn dở, nhưng
đã đi vào lịch sử rồi, không sửa được nữa rồi, nhưng
cần được ghi lại.

Còn các bạn viết trẻ thì đừng nên theo gót chúng tôi. Xin
nói rõ: tôi không khuyên bạn viết trẻ vào hội!

<em><strong>talawas:</strong> Xin cảm ơn anh Lại Nguyên Ân.</em>

© 2010 Lại Nguyên Ân

© 2010 talawas

***********************************

Entry này được tự động gửi lên từ trang Dân Luận
(http://danluan.org/node/6112), một số đường liên kết và hình
ảnh có thể sai lệch. Mời độc giả ghé thăm Dân Luận để
xem bài viết hoàn chỉnh. Dân Luận có thể bị chặn tường
lửa ở Việt Nam, xin đọc hướng dẫn cách vượt tường lửa
tại đây (http://kom.aau.dk/~hcn/vuot_tuong_lua.htm) hoặc ở đây
(http://docs.google.com/fileview?id=0B_SKdt9lFNAxZGJhYThiZDEtNGI4NC00Njk3LTllN2EtNGI4MGZhYmRkYjIx&hl=en)
hoặc ở đây (http://danluan.org/node/244).

Dân Luận có các blog dự phòng trên WordPress
(http://danluan.wordpress.com) và Blogspot (http://danluanvn.blogspot.com),
mời độc giả truy cập trong trường hợp trang Danluan.org gặp
trục trặc... Xin liên lạc với banbientap(a-còng)danluan.org để
gửi bài viết cho Dân Luận!