làm "báo hình", làm phim, tôi nhận thấy một sự thật đáng
buồn, đó là ở Việt Nam đạo đức của đa số người làm
báo dường như càng ngày càng xuống thấp; và tuy ở Việt Nam
cũng có luật báo chí, nhưng các vụ vi phạm luật vẫn diễn ra
đều đều mà chẳng mấy khi thấy nhà báo nào bị kiện, nếu
có bị kiện thì việc xét xử cũng chẳng đến đâu; vả
chăng, hình như ngay chính người dân cũng chẳng biết liệu
mình có quyền kiện báo chí không, và cái quyền ấy đến
đâu.
Nếu thử đặt câu hỏi với một số nhà khoa học, giáo sư,
nghệ sĩ… đã nhiều lần "được" hay "bị" báo chí
phỏng vấn, chắc chắn nhiều người trong số họ từng có
những "kinh nghiệm đau thương" với giới làm báo. Những
"tai nạn" thuộc loại "nhỏ như con thỏ" như câu trả
lời bị người viết (vô tình) viết nhầm, viết sai một vài
chữ, một vài ý là chuyện vẫn xảy ra hoài; thậm chí không
phải không có những phóng viên phỏng vấn một đằng viết
một nẻo, câu người ta nói thì cắt gọt, biên tập đi, giựt
tít lên thành ra mang một màu sắc, ngữ nghĩa khác hẳn. Trong
giới nghệ sĩ vẫn hay gặp những chuyện như thế này: có
những phóng viên dùng báo chí để hù dọa người nghệ sĩ theo
kiểu nếu không mời tôi đi dự chương trình ca nhạc này,
buổi chiếu phim kia, hoặc tặng album nhạc mới ra, tặng sách…
thì rồi anh, chị sẽ nhận được một bài phê bình chê bai
không thương tiếc về tác phẩm của mình. Có những phóng viên
còn lập thành nhóm, thành băng để cùng nhau viết bài khen,
chê; rủi cho nghệ sĩ nào mà tác phẩm không được họ thích
hoặc có điều gì làm họ không hài lòng thì họ sẽ cùng nhau
"đánh hội đồng" tơi bời trên ba, bốn tờ báo cùng lúc!
Thời buổi kinh tế thị trường, dưới sức ép của việc
phải có người đọc, báo chí Việt Nam hầu hết phải thương
mại hóa, "lá cải hóa" để thu hút lượng người đọc
bình dân. Và cách thức dễ thấy nhất là khai thác chuyện
đời tư của giới nghệ sĩ. Có một điều đáng nói là báo
chí ở Việt Nam hầu như không có khái niệm gì về sự tôn
trọng hay bảo mật những thông tin cá nhân.
Thỉnh thoảng, khi đọc báo Na Uy, tôi nhận ra rất nhiều điểm
khác nhau giữa cách viết bài, đưa tin của báo chí Na Uy với
báo chí Việt Nam ở nhà. Một ví dụ nhỏ: trong các bài báo,
hoặc tin tức của Na Uy, những thông tin, chi tiết có tính cách
cá nhân của các nhân vật được đề cập đến rất ít khi
được công bố. Những tin thuộc loại "tào lao, giải trí"
thường chỉ như thế này: một bà cụ sống ở vùng… nhận
được giấy báo của bưu điện gửi đến về một khoản thanh
toán khá lớn cho những cuộc sex phone mà bà cụ chưa bao giờ
xài đến; hay người đàn ông sống ở vùng… bị buộc tội
đã gửi những tin nhắn có nội dung khiêu dâm cho chính con gái
của mình v.v… Không có tên, tuổi, hình ảnh, không có bất
cứ một thông tin gì khác. Tôi đem cái thắc mắc của mình đi
hỏi một người quen là một phụ nữ Malaysia lấy chồng
người Na Uy và đã sống ở Na Uy 26 năm, chị cho biết ở Na Uy
luật báo chí có điều khoản cấm các nhà báo đưa bất cứ
thông tin cá nhân, hình ảnh nào của ai đó nếu không được
sự cho phép của họ. Ngay cả nếu có một vụ giết người
xảy ra (phải nói là ở Na Uy những án mạng như vậy rất
hiếm hoi), các thông tin cá nhân về nạn nhân dứt khoát không
được công bố đã đành, mà ngay cả tên tuổi thủ phạm cũng
vậy. Tôi bẻ lại, tại sao lại không công bố thông tin về
thủ phạm, cần phải cho mọi người biết về thủ phạm để
mà còn phòng tránh chứ. Nhưng không, luật pháp Na Uy không cho
phép, chưa kể, ở Na Uy không có luật tử hình tội phạm, kể
cả giết người cũng chỉ bị ở tù một số năm, mức án cao
nhất ở Na Uy là tù 21 năm mà thôi, nên kẻ phạm tội sau khi
thi hành án, vẫn còn nhiều năm để sống tiếp cuộc đời
của mình, và họ cần phải được sống như bất cứ một
người nào khác, không ai biết về quá khứ của họ để mà
phán xét, xa lánh họ. Tôi lại thắc mắc nếu bất cứ cái tin
nào cũng chỉ thấy ghi sơ sài như thế, làm sao biết là tin đó
có thật không, hay lỡ phóng viên ngồi một chỗ phịa ra, vì
có vẻ rất dễ phịa ra hàng chục cái tin kiểu như vậy.
Người bạn tôi trả lời hầu như không có chuyện đó, đó là
sự trung thực, danh dự của người làm báo cần phải giữ
được, và lại dù không công bố trên báo chí nhưng trong cơ
quan của phóng viên đó, hay xếp của anh ta phải biết là tin
đó có thật hay không trước khi quyết định đăng lên.
Nghe xong tôi chợt nghĩ đến báo chí ở Việt Nam. Phải nói là
so với báo chí ở Na Uy chẳng có nhiều chuyện để mà khai
thác (vì đất nước họ quá… bình yên) thì báo chí Việt Nam
bây giờ hầu như ngày nào cũng có đủ chuyện, tha hồ cho
người dân đọc… giải trí (!); từ chuyện hậu trường,
scandal, ngồi lê đôi mách… về đời tư của giới văn nghệ
sĩ, cho đến những chuyện cướp, giết, hiếp…, những vụ án
hình sự đủ các kiểu v.v… Viết về những chuyện như vậy
vừa dễ câu khách vừa khỏi sợ mang vạ vào thân như khi
đụng đến những vấn đề bị nhà nước xếp vào loại
"nhạy cảm" như mối quan hệ giữa Việt Nam và Trung Quốc,
cách hành xử của nước láng giềng và thái độ của chính
quyền, vụ khai thác bauxite Tây Nguyên, cho thuê rừng đầu
nguồn, những xung đột, khiếu kiện của dân oan, hay giáo dân
v.v… Và thế là các báo tha hồ khai thác đời tư giới nghệ
sĩ, nhiều khi quá đà. Như trường hợp một nam nghệ sĩ hài
vừa rời khỏi trung tâm cai nghiện một thời gian nay lập gia
đình mới, báo chí đua nhau đưa tin về đám cưới của anh,
phỏng vấn anh, phỏng vấn người vợ mới của anh chưa đủ,
còn phỏng vấn cả người vợ cũ có tâm trạng như thế nào
khi nghe tin chồng cũ lấy vợ mới! Phải nói là vô cùng thiếu
tế nhị! Một ngôi sao ca nhạc chuẩn bị làm mẹ khi chưa có
đám cưới, thế là báo chí xông vào khai thác cuộc tình hiện
tại của cô, lật cả "hồ sơ tình ái" từ trước đến nay
của cô với rất nhiều chi tiết, nhận xét… nhiều khi vô
cùng ác ý đến nỗi nếu dễ bị tổn thương, người ta hẳn
có thể tự tử được, hoặc cuộc tình hiện tại có thể vì
thế mà bị ảnh hưởng nặng nề khi người đàn ông đọc
thấy quá khứ của người yêu bị phơi trần trên mặt báo cho
hàng ngàn, hàng triệu người mua vui.
Song, tất cả những chuyện bới móc đời tư đó dù sao cũng
có thể hiểu được, con người ở đâu trên thế giới này
hình như cũng thích "tám" chuyện, ngồi lê đôi mách, nhất
là chuyện về giới nghệ sĩ thì dân tình càng thích. Và đã
là nghệ sĩ, là người của công chúng thì dù ở Việt Nam, Hàn
Quốc hay ở Mỹ cũng đều bị săm soi, "chiếu tướng" như
nhau, đối mặt với những tin đồn như nhau, ở Mỹ đội ngũ
paparazzi có lẽ còn kinh khủng hơn!
Nhưng thiếu lương tâm nghề nghiệp nhất là cái cách đưa tin
về những vụ án, những bi kịch gia đình, xã hội… đằng sau
những cái chết…
Tôi còn nhớ cách đây khá lâu, năm 2004, có một nhạc sĩ trẻ
tự tử chết tại nhà riêng ở Sài Gòn. Báo chí đã đưa tin
rất tỉ mỉ từ việc nhạc sĩ này chết trong tư thế không
mặc quần áo ra sao, cho tới chuyện đời tư của nhạc sĩ,
những lời đồn đại về giới tính, những vụ kiện về
tiền bạc… Như thế, báo chí đã giết người nhạc sĩ bất
hạnh ấy thêm một lần nữa, và làm cho gia đình, người thân
của người nhạc sĩ này thêm đau đớn. Bởi, tại hiện
trường có lẽ nhiều nhất chỉ chừng vài chục người biết
được tình trạng của người nhạc sĩ khi chết cũng như
những chuyện đời tư của anh, nhưng khi báo chí tung lên thì
có hàng triệu người đọc. Chưa kể, trong trường hợp người
nhạc sĩ này, nghe đâu một trong những nguyên nhân đưa đến
việc anh trầm uất, phẫn chí và tự tử như chính dân trong
nghề báo đã tiết lộ, là từ một số bài báo trước đó
đã khai thác về đời tư của anh và khi chết, anh có để lại
thư tuyệt mệnh ghi rõ tên nhà báo nào đã viết bài ác ý về
mình! Một sự việc khác, vào năm 2006, có một nữ diễn viên
điện ảnh bị bắt vì tội làm gái bán dâm cao cấp, báo chí
đua nhau khai thác, đưa ra đầy đủ mọi chi tiết từ việc cô
bán dâm giá bao nhiêu, (thậm chí có cả bài báo viết về vụ
cô lấy giá quá cao, bị nhiều người… phản ứng và có thể
sẽ bị phạt vì tội… "phá giá" này!), lần cuối cùng là
khi nào v.v… Và sau khi cô đã bị đưa vào Trung tâm giáo dục
dạy nghề phụ nữ thì các phóng viên vẫn tiếp tục bám theo
đến tận trung tâm để có những bài viết về tâm trạng,
cuộc sống của cô trong giai đoạn này như thế nào! Không một
ai trong số các phóng viên viết bài có ý nghĩ rằng dù sao thì
cuộc đời cô diễn viên này còn rất dài, còn bao nhiêu năm
để có thể làm lại và trở thành người vợ, người mẹ…
vậy phải chăng chỉ cần những thông tin vắn tắt là cô đã
bị bắt vì hành vi bán dâm đã là quá đủ, có nên viết quá
rõ mọi chi tiết như vậy hay không? May sao, cuối cùng rồi
cuộc đời cô diễn viên này cũng có được một cái kết có
hậu, cô đã lập gia đình và sống bình yên.
Hầu như ở Việt Nam bây giờ không có ngày nào mở các tờ
báo ra mà không có những cái chết, những vụ án mạng các
kiểu, với mức độ ngày càng đa dạng, tinh vi, man rợ hơn.
Báo chí càng có nhiều chuyện để viết bài và bán báo. Và
chẳng cần bận tâm gì đến hậu quả của những bài viết
của mình. Cách đây khoảng 1 năm có vụ Giám đốc một công ty
dịch vụ bảo vệ bị giết để cướp tài sản, báo chí đã
đưa ra những thông tin từ việc nạn nhân là một người
đồng tính và đã có quan hệ đồng tính với kẻ thủ ác
trước khi chết như thế nào, chi tiết của sự việc ra sao…,
phỏng vấn cả cha, cả vợ nạn nhân… Không hiểu khi những
bài báo này được đăng lên thì cuộc sống của người vợ
và những đứa con của nạn nhân sẽ thế nào? Hình như có ít
nhất một trường hợp ở Việt Nam, con gái của một nhân vật
có chức có quyền bị dính vào vào một đường dây ăn chơi
có tên là vụ án Đường Sơn quán, bị báo chí khui ra cách
đây nhiều năm, đã tự tử chết vì không chịu nổi dư luận!
Gần đây nhất, vụ một thanh niên thuộc loại có học thức
ở Hà Nội giết người yêu cũ rồi chặt đầu để phi tang,
trước sự nóng sốt của dư luận, báo chí càng đua nhau khai
thác quá mức cần thiết. Có báo khai thác tới 6, 7 bài về vụ
này. Không chỉ mặt mũi, tên tuổi kẻ thủ ác được trưng ra
trên báo, mà cả tên tuổi nạn nhân, và cả người yêu mới
của hung thủ, các chi tiết về đời tư… Sao những người
làm báo không nghĩ rằng những người thân của kẻ thủ ác
cũng như nạn nhân và những người liên quan rồi còn phải
sống tiếp cuộc đời của họ?
Còn trong những "vụ án" có liên quan đến những người
bất đồng chính kiến, những người hoạt động dân chủ…
thì thôi khỏi nói. Cả mạng lưới báo chí truyền thông của
nhà nước Việt Nam tha hồ xúm vào bôi nhọ, vu khống, lên
án… họ; nào bịa đặt về đời tư, tư cách, nhân thân…,
nào gán cho họ đủ thứ từ ngữ, tội danh, và kết tội họ
ngay trước khi tòa án bắt đầu. Nhưng đó lại là một vấn
đề lớn khác của báo chí Việt Nam, cần phải được đề
cập riêng trong một bài viết khác.
Giới làm báo có những người vô tư (!) không coi luật báo
chí, đạo đức, lương tâm ra gì, nhưng điều đáng nói là
hình như ở Việt Nam người dân không hề biết mình có những
quyền gì đối với giới truyền thông, báo chí (hoặc có biết
mà không dám làm vì biết làm cũng chẳng đến đâu?), ví dụ
như quyền giữ im lặng hoặc từ chối trả lời những câu
hỏi khiếm nhã của phóng viên, quyền khiếu kiện đến cùng
nếu phóng viên đưa tin, viết bài sai… Rải rác cũng có những
vụ kiện xâm phạm đời tư, đưa thông tin sai, nhưng cũng
chẳng thấy ai bị trừng phạt gì nghiêm trọng. Có phải vì
vậy mà báo chí cứ tha hồ muốn viết gì thì viết?
Nói như vậy không có nghĩa là không có những nhà báo tử tế,
có tâm và có tầm. Nhưng những điều nói trên đang là tình
trạng chung của báo chí Việt Nam hiện nay. Suy cho cùng, trong
một xã hội như xã hội Việt Nam, khi sự sa sút về đạo
đức nghề nghiệp, sự tha hóa trong nhân cách con người và sự
lỏng lẻo về mặt luật pháp đang diễn ra tràn lan trong mọi
ngành nghề, mọi lĩnh vực thì báo chí cũng không là ngoại
lệ.
© 2010 Song Chi
© 2010 talawas
***********************************
Entry này được tự động gửi lên từ trang Dân Luận
(http://danluan.org/node/5299), một số đường liên kết và hình
ảnh có thể sai lệch. Mời độc giả ghé thăm Dân Luận để
xem bài viết hoàn chỉnh. Dân Luận có thể bị chặn tường
lửa ở Việt Nam, xin đọc hướng dẫn cách vượt tường lửa
tại đây (http://kom.aau.dk/~hcn/vuot_tuong_lua.htm) hoặc ở đây
(http://docs.google.com/fileview?id=0B_SKdt9lFNAxZGJhYThiZDEtNGI4NC00Njk3LTllN2EtNGI4MGZhYmRkYjIx&hl=en)
hoặc ở đây (http://danluan.org/node/244).
Dân Luận có các blog dự phòng trên WordPress
(http://danluan.wordpress.com) và Blogspot (http://danluanvn.blogspot.com),
mời độc giả truy cập trong trường hợp trang Danluan.org gặp
trục trặc... Xin liên lạc với banbientap(a-còng)danluan.org để
gửi bài viết cho Dân Luận!
Không có nhận xét nào:
Đăng nhận xét