diện khi một nửa nhân loại đang chăm chú theo dõi những trận
đá trong Giải Bóng Tròn Thế Giới tổ chức ở nước họ,
lần đầu tiên một quốc gia Phi Châu đứng ra tổ chức giải
này. Nhưng đằng sau không khí lễ hội nhộn nhịp, khi cả thế
giới nhìn về Nam Phi với lòng kính phục, người ta vẫn tự
hỏi nước này đang thành công hay thất bại.
Nam Phi khác hẳn Việt Nam. Nước ta do một khối dân tộc cùng
ngôn ngữ, cùng màu da lập nên, do nhu cầu tự nhiên phải đoàn
kết chống lại một cường quốc phương Bắc. Nam Phi là một
quốc gia rất "nhân tạo," gồm nhiều bộ lạc da đen ngôn
ngữ khác nhau, bên cạnh còn những "bộ lạc" khác gồm
người da trắng, người Á Châu (Ấn Ðộ), người lai được
gọi là "da màu." Cách đây hơn ba thế kỷ, người Hòa Lan,
Ðức, và người Anh Quốc tới đây khai khẩn thuộc địa, dần
dần mảnh đất này thuộc quyền Ðế Quốc Anh. Nam Phi chỉ
được thành lập 100 năm trước đây, khi những người gốc
Hòa Lan thắng các toán lính thuộc địa. Ðó là những người
Boers, sau này gọi là Afrikaners, với ngôn ngữ Afrikaan giống
tiếng Hòa Lan thế kỷ 17, bây giờ cùng với tiếng Anh là hai
trong 11 ngôn ngữ chính thức của quốc gia! Cùng lúc đó những
người da đen cũng đứng lên đòi độc lập, do bộ lạc đa
số Zulu khởi xướng, quy tụ trong Nghị Hội Quốc Gia Nam Phi
(ANC).
<div class="boxright300"><img src="/files/u1/sub01/2010-world-cup-logo.jpg"
width="299" height="350" alt="2010-world-cup-logo.jpg" /><div
class="textholder">Nam Phi, nước chủ nhà World Cup 2010</div></div>
Trong hơn ba thế kỷ, người da trắng coi dân da đen như một
giống người thấp kém, không được hưởng những quyền bình
đẳng với họ. Trong nửa thế kỷ sau cùng, người da trắng
đã chính thức hóa độc quyền cai trị với chế độ phân
biệt chủng tộc gọi là Apartheid. Cả thế giới phản đối
chính sách đó, các cường quốc cùng nhau cấm vận Nam Phi, dần
dần đưa kinh tế đến tình trạng suy sụp. Năm 1994, trong một
cuộc trưng cầu dân ý dành riêng cho người da trắng thống
trị, hai phần ba đã bỏ phiếu đồng ý bãi bỏ chế độ
apartheid (một hành động ngoạn mục không khác gì bây giờ các
đảng viên Cộng Sản ở Việt Nam bỏ phiếu xóa bỏ điều 4
trong hiến pháp!)
Người da đen được tham dự một cuộc bỏ phiếu đầu tiên
trong lịch sử của họ, và phong trào ANC đại thắng. Hai năm
sau, Quốc Hội đã ban hành một bản hiến pháp mới, lúc đó
có thể coi là một Cộng Hòa Nam Phi mới được khai sinh.
Bản hiến pháp Nam Phi có thể coi là tiến bộ nhất thế giới.
Những quyền tự do và bình đẳng về chính trị, kinh tế, xã
hội được công nhận và thể hiện trong luật pháp. Hiến pháp
cấm mọi chủ trương phân biệt chủng tộc, bảo đảm quyền
lợi của người da trắng, người Châu Á và da màu. Không
những thế, mọi hành động kỳ thị về phái tính (nam, nữ),
tín ngưỡng, văn hóa, ngôn ngữ, tình trạng hôn nhân, cũng như
kỳ thị người đồng tính luyến ái đều bị cấm. Mọi công
dân đều bình đẳng và được pháp luật bảo vệ. Tổ chức
quốc tế Nhà Tự Do (Freedom House) đánh giá Nam Phi là quốc gia
có chỉ số tự do bằng 2, trong bậc thang từ 1 (tự do nhất)
đến 7 (không tự do). Ðây là một điều đáng hãnh diện.
Từ năm 1994 đến nay, Nam Phi đã sống theo tinh thần bản hiến
pháp mới. Người da trắng (9% trong dân số 49 triệu), người da
màu (9%), người Á Châu (3%), được sống yên ổn cùng khối đa
số da đen. Có những chính sách nhằm nâng đỡ người da đen,
như giành ưu tiên chia cho họ một tỷ số công việc làm ở
công sở và tại các công ty tư nhân; cũng giống như một chính
sách áp dụng ở Mã Lai Á nhằm nâng đỡ người gốc Mã Lai vì
họ khó cạnh tranh với người gốc Trung Hoa. Từ năm 1969, phong
trào ANC đã thâu nhận cả người da trắng, để chứng tỏ họ
không kỳ thị. Hiện trong chính phủ Nam Phi của Tổng Thống
Jacob Zuma (mới đắc cử năm ngoái) có 4 người da trắng trong
số 35 bộ trưởng. Có 9 người da trắng cầm quyền trong số 99
thủ tướng và bộ trưởng ở các tỉnh.
Phải công nhận tình trạng hòa hài trong cuộc sống Nam Phi
đạt được là nhờ giới lãnh đạo phong trào trào ANC, đặc
biệt là công của vị tổng thống đầu tiên, ông Nelson Mandela.
Ông Mandela đã bị chính quyền Apartheid cầm tù nhiều năm, cho
đến khi họ chịu xóa bỏ chính sách kỳ thị. Ông được cả
thế giới ngưỡng mộ, đắc cử chức tổng thống, và giữ
đúng chủ trương không kỳ thị, không thù hận người da
trắng. Ông bảo vệ hệ thống hành chánh và nền tư pháp độc
lập mà người da trắng đã thiết lập, sử dụng những
người da trắng theo khả năng của họ. Nam Phi đã không rơi
vào tình trạng rối loạn và suy sụp như nước láng giềng,
xứ Zimbabwe. Ở Zimbabwe, sau khi người da đen giành được chính
quyền năm 1980, ông Mugabe đã cai trị theo lối độc tài, theo
những chính sách mị dân, gây thù hận người da trắng và
giành mọi quyền lợi cho đàn em trong đảng ZANU dù đó là
những người bất lực. Kinh tế Zimbabwe đã suy đồi, giai cấp
thống trị mới là một guồng máy tham nhũng, lạm quyền trong
khi dân chết đói. Ông Mandela đã rời bỏ chính quyền sau một
nhiệm kỳ tổng thống, nêu tấm gương không tham quyền cố vị
cho các nhà chính trị khác. Từ 16 năm nay, bốn vị tổng thống
đều thuộc đảng ANC. Họ đều không bị quyến rũ bởi khuynh
hướng độc tài mà lãnh tụ các nước Á Phi thường hay sa
ngã. Các chính sách lớn của quốc gia thường được tham khảo
với các nhà chính trị và chuyên gia ngoài đảng cầm quyền.
Nhiều định chế kiểm soát lẫn nhau giúp ngăn chặn những
hành động lạm quyền. Nam Phi có thể coi là một ngọn đuốc
dân chủ cho một tỷ người ở Phi Châu trông vào.
Có một bản hiến pháp tiến bộ, một di sản chính trị tốt
với các chính sách đứng đắn do Mandela để lại, nhưng nước
Nam Phi vẫn chưa thực hiện được những ước mơ tự do và
bình đẳng.
Một bản hiếp pháp dù tiến bộ đến đâu cũng không bảo
đảm được là mọi người sẽ thay đổi tánh tình để sống
đúng tinh thần bản hiến pháp đó. Những người cầm quyền
rất dễ bị quyền hành làm hư hỏng. Nam Phi đang bị nạn tham
nhũng thao túng không khác gì nhiều nước chậm tiến khác. Nạn
tham nhũng bắt đầu từ chính những người "cách mạng"
trong ANC. Ông Snuts Ngoyama, từng là phát ngôn viên của đảng
cầm quyền vào năm 2007, đã nói: "Tôi không tham gia tranh đấu
để sống nghèo mãi được!" Câu nói này cũng giống như lời
cựu Thủ Tướng Võ Văn Kiệt giải thích với một nhà kinh tế
mà ông đang tham khảo ý kiến khi ông này than phiền về tình
trạng đảng viên Cộng Sản tham nhũng. Ông Nguyễn Hữu Hanh,
cựu thống đốc Ngân Hàng Trung Ương miền Nam, kể lại trong
cuốn hồi ký của ông lời ông Kiệt giải thích rằng các cán
bộ Cộng Sản đã chịu đựng gian khổ nhiều rồi, cũng nên
cho họ cơ hội được hưởng thụ để đền bù lại!
Nhưng tại Nam Phi, đảng ANC không nắm tất cả mọi quyền lực
như đảng Cộng Sản tại Việt Nam. Ngoài báo chí tự do, các
đảng đối lập với chính quyền, còn có các cơ quan trừ tham
nhũng độc lập trong guồng máy nhà nước.
Tổng TZuma công nhận tình trạng tham nhũng ở nước ông tệ
hại hạng nhất thế giới. Ông hứa sẽ chấm dứt chế độ
ban tổ chức cán bộ của ANC phân phối các đảng viên trung
thành vào các cơ quan công quyền, bất chấp khả năng. Người
đứng đầu cơ quan gọi thầu của Bộ Quốc Phòng, người cầm
đầu hệ thống hỏa xa, người chỉ huy công ty hàng không đã
bị cách chức. Chỉ huy trưởng cảnh sát toàn quốc đang bị
đưa ra tòa về tội tham nhũng. Người đứng đầu Ủy ban
Ðiều tra Tham nhũng tại Nam Phi, ông Willie Hofmeyr, cho biết có
400 ngàn công chức Nam Phi đã thụ hưởng những quyền lợi mà
đáng lẽ họ không được hưởng. Có 6,000 công chức đã trốn
không khai những việc góp vốn của họ vào các công ty tư
nhân, mặc dù luật lệ bắt buộc phải khai báo. Nạn tham nhũng
nặng nề nhất là trong ngành công chánh, khi giá thầu xây dựng
được nâng lên để thâm lạm tiền công quỹ. Tham nhũng khó
trị nhất là ở cấp chính quyền địa phương, nơi người dân
ít có dịp lên tiếng qua báo chí. Nhiều cuộc biểu tình phản
đối đã diễn ra tại các tỉnh, chống tình trạng 'con ông
cháu cha," quản lý sai lầm, và chính quyền không có khả
năng.
Với một guồng máy chính quyền còn đầy tham nhũng như vậy,
tình trạng giáo dục, y tế và xã hội không thể tiến bộ
được, dù chính sách của chính phủ đứng đắn. Nam Phi chi
hơn 6.4% tổng sản lượng nội địa vào việc giáo dục, một
tỷ số cao nhất thế giới, chứng tỏ họ rất quan tâm tới
tương lai quốc gia (tỷ lệ ở Việt Nam thấp hơn, khoảng 5.6%
GDP vào năm 2006). Nhưng tình trạng giáo dục không tiến được
vì nhân viên tham nhũng và kém khả năng. Chỉ có 10% các
trường trung học có thư viện và phòng thí nghiệm khoa học.
Có 800,000 sinh viên đại học nhưng cả nước chỉ có một
đại học Cape Town được xếp hạng trong số 200 đại học
tốt nhất thế giới (đại học tốt nhất Việt Nam ở Sài Gòn
được xếp hàng 500 đến 600, theo báo chí ở trong nước).
Tổng Thống Zuma đã đặt vấn đề cải tổ giáo dục là ưu
tiên số một của chính phủ ông. Một biện pháp ông sẽ thi
hành là tái lập hệ thống thanh tra giáo dục, như thời
Apartheid vẫn có.
Tình trạng y tế ở Nam Phi cũng không tiến bộ được cũng vì
thiếu người và tham nhũng. Một phần ba các chức vụ về y
tế không tuyển được người làm, mặc dù chính phủ giành
gần 9% cho y tế. Nạn AIDS (Sida) ở Nam Phi trầm trọng nhất
thế giới. Tỷ số thất nghiệp ở Nam Phi cũng cao nhất trong
số các nước đang lên. Nhiều người da đen đã bước vào
tầng lớp trung lưu trong 16 năm qua, nhưng số người nghèo ở
các vùng xa vẫn đông và ngày càng thua kém những người ở
thành phố. Nam Phi đứng hàng thứ 24 về kinh tế trên thế
giới, là thành viên của nhóm G20 gồm 20 quốc gia kinh tế cao,
với lợi tức bình quân 10,000 đô la một năm cho mỗi người
dân. Nhưng có tới 40% dân chúng sống với lợi tức dưới 2
đô la Mỹ một ngày. Ða số là những người da đen sống ở
các vùng thôn quê, ở một xứ mà chỉ có 12% đất đai là
trồng trọt được. Với tình trạng bất công xã hội như
vậy, nạn ma túy, trộm cắp và tội phạm lên cao.
Với những vấn đề xã hội còn nặng nề như vậy, Nam Phi còn
phải cố gắng nhiều hơn. Nhưng sau 16 năm giành được quyền
tự do tham gia việc chính trị, vào năm 1994 là lúc kinh tế đang
suy kiệt, quốc gia này có thể hãnh diện về những thành quả
họ đã đạt được. Tương lai của họ có vẻ lạc quan. Ðây
là nước được thiên nhiên ưu đãi. Họ chiếm 90% quặng mỏ
platinium của thế giới, 80% quặng manganese, 70% crôm, và 40%
quặng vàng. Chế độ chính trị ổn định không phải nhờ
guồng máy đàn áp của công an, mà do sự trưởng thành của
các định chế chính trị. Ðiều đáng khen ngợi nhất trong xã
hội Nam Phi là một xã hội công dân đã thành hình và rất
năng động. Mặc dù guồng máy cai trị bị hoen ố vì tình
trạng bè phái tham nhũng, nhưng nền tư pháp của Nam Phi vẫn
giữ được tư cách tương đối độc lập. Các công đoàn
độc lập hoạt động mạnh, với những người lãnh đạo có
kiến thức và đại diện thật của công nhân. Ðáng kể nhất
là hệ thống truyền thông, báo chí Nam Phi hoạt động rất
mạnh và độc lập với nhà nước, cùng với các đảng chính
trị tạo nên những thế lực ngoài chính quyền và ngăn cản
cảnh lạm quyền có hiệu quả. Ðây cũng là một quốc gia có
rất nhiều hội đoàn tư ngoài chính phủ (NGO), họ hoạt động
rất mạnh, tạo thành một xã hội công dân năng động. Xã
hội công dân đó là nền tảng giúp chế độ tự do dân chủ
được vững bền.
Trong khi theo dõi các trận đá banh trong Giải Bóng Ðá Thế
Giới, quý vị độc giả có thể sẽ tìm hiểu thêm và suy nghĩ
về nước chủ nhà Nam Phi; hy vọng sẽ rút ra những bài học
cho nước ta. Ngày hôm nay mở màn World Cup, Tổng Thống Jacob Zuma
sẽ được sống những giờ phút "quang vinh" ngay trong lễ
khai mạc và những dạ tiệc đi kèm. Nhiều khán giả đang thắc
mắc ai sẽ đóng vai đệ nhất phu nhân chia sẻ những sinh hoạt
đó với ông; mỗi lần ông sẽ phải chọn một trong số ba bà
vợ chính thức hiện nay - nhưng chắc không phải là hai cô vị
hôn thê chưa làm đám cưới. Nhưng sau những giờ phút hưởng
vinh quang trong địa vị tổng thống một nước đương cai, ông
phải nhớ chính phủ ông còn rất nhiều việc cần làm để 40
triệu người da đen, một nửa còn sống nghèo khổ, được
ngẩng đầu lên!
***********************************
Entry này được tự động gửi lên từ trang Dân Luận
(http://danluan.org/node/5376), một số đường liên kết và hình
ảnh có thể sai lệch. Mời độc giả ghé thăm Dân Luận để
xem bài viết hoàn chỉnh. Dân Luận có thể bị chặn tường
lửa ở Việt Nam, xin đọc hướng dẫn cách vượt tường lửa
tại đây (http://kom.aau.dk/~hcn/vuot_tuong_lua.htm) hoặc ở đây
(http://docs.google.com/fileview?id=0B_SKdt9lFNAxZGJhYThiZDEtNGI4NC00Njk3LTllN2EtNGI4MGZhYmRkYjIx&hl=en)
hoặc ở đây (http://danluan.org/node/244).
Dân Luận có các blog dự phòng trên WordPress
(http://danluan.wordpress.com) và Blogspot (http://danluanvn.blogspot.com),
mời độc giả truy cập trong trường hợp trang Danluan.org gặp
trục trặc... Xin liên lạc với banbientap(a-còng)danluan.org để
gửi bài viết cho Dân Luận!
Không có nhận xét nào:
Đăng nhận xét