trong gia đình và nhà trường để giáo dục trẻ là sự xung
đột giữa các giá trị văn hóa cũ và mới, Á và Âu. Cuộc
tranh luận này diễn ra gay gắt không chỉ ở Việt Nam mà còn
ở hầu hết các nước châu Á. Các tranh luận thường tập
trung vào việc ủng hộ hoặc phản đối mà không trả lời các
câu hỏi mang tính cơ sở. Vì thế, xem xét việc có nên giáo
dục trẻ bằng đòn roi hay không thông qua việc trả lời những
câu hỏi này là một việc cần thiết.
<h2>1. Lấy quyền gì để đánh trẻ em?</h2>
<h3>Quyền đánh người?</h3>
<div class="boxright200"><div class="quotebody"><div class="quoteopen"><img
class="quoleft" src="/misc/quoleft.png"/></div>Bởi trẻ năm tuổi chỉ
biết tới thời điểm hiện tại, trừng phạt những hành vi
xấu và không tuân lời của trẻ cần phải nhanh (ngay sau thời
điểm xảy ra) và ngắn gọn. Đừng trông đợi rằng trẻ sẽ
nhìn thấy bài học từ lần dạy dỗ đầu tiên, hay ngay cả
lần thứ 10. Trẻ chưa học được cách tự kiểm soát bản
thân; và như thế, việc kỷ luật trong năm đầu tiên này chỉ
nên tiến những bước nhỏ nhẹ, không nhảy cóc. Đừng bỏ
cuộc và đừng tức giận; hãy giữ việc kỷ luật dành cho các
hành vi xấu của trẻ một cách lặp đi lặp lại thật ổn
định với tâm niệm rằng trẻ thực sự muốn là trẻ ngoan,
nhưng vẫn đang trong giai đoạn phải học cách ngoan...<img
class="quoright" src="/misc/quoright.png"/> <br class="quoteclear"></div><div
class="quoteauthor">» Trích "<a href="http://danluan.org/node/82">Phát
triển tâm lý và nhận thức của trẻ 5 tuổi</a>"</div></div>
Đánh người là một hành vi xấu, bị xã hội ngăn cấm bằng
pháp luật. Điều này mọi người đều chấp nhận một cách
hiển nhiên. Một trong bốn nguyên tắc cơ bản trong Quy định
về Quyền trẻ em của Quỹ nhi đồng Liên Hiệp Quốc (UNICEF)
là không được sử dụng bạo lực đối với trẻ. UNICEF yêu
cầu tất cả các quốc gia phải tuân thủ Quy định này, bất
kể nguồn gốc chủng tộc, màu da, giới tính, ngôn ngữ, tôn
giáo, tình trạng bẩm sinh, v.v. Nhưng ở Việt Nam, đánh trẻ em
thì đôi khi lại được cổ súy để biện minh cho việc giáo
dục trẻ. Vậy câu hỏi đặt ra là: Trẻ em có phải là người
không? Có được đối xử bình đẳng như mọi người trong xã
hội hay không? Câu trả lời đến như một phản xạ tự nhiên:
Trẻ em là người, và đương nhiên cần được đối xử công
bằng, bình đẳng trong xã hội. Những người đang cầm cây roi
trên tay chắc cũng sẽ trả lời như thế. Nhưng vì sao ngọn roi
vẫn vung lên, vì có thể họ nghĩ: Trẻ em là người, nhưng là
người chưa là người trưởng thành. Vì thế phải vung roi để
trẻ em trở thành người trưởng thành như họ. Lập luận này
quá đỗi phi lý. Vì bạo lực, dù ở bất cứ dạng nào, mức
độ nào, cũng không bao giờ là cơ sở hình thành nhân cách
đúng nghĩa của một con người. Khoa học đã chứng minh, phần
lớn những tội phạm trong xã hội đều đã phải chịu những
bạo lực trong thời niên thiếu, dưới dạng này hoặc dạng
khác. Bản thân sự vung roi của người lớn cũng là minh chứng
của việc chưa trưởng thành về mặt nhân cách của họ. Rất
có thể, ngay từ bé, họ cũng đã nhận được những ngọn roi
như thế. Vì thế, muốn cho trẻ trưởng thành, hãy tôn trọng
trẻ trước hết. Cất cây roi đi và ngồi xuống nói chuyện
cùng với trẻ. Cần qui tắc hơn roi Xã hội vận hành được
không phải là nhờ những ngọn roi, mà nhờ những qui tắc. Nói
theo ngôn ngữ của người lớn thì đó là nhờ luật pháp. Với
trẻ em, luật pháp tương đương với những bộ qui tắc ở nhà
trường và gia đình. Nếu muốn trẻ em khi trưởng thành là
một công dân biết tuân thủ luật pháp, thì trước hết phải
đặt ra những bộ qui tắc đơn giản nhưng có tác dụng xác
lập và điều chỉnh hành vi của trẻ. Đó là lý do vì sao mà
ở các nước có nền giáo dục phát triển, trong nhà trường
luôn có một bộ "qui tắc vàng", dán ở mọi nơi để trẻ
có thể nhìn thấy, tuân thủ và nhắc nhở nhau cùng tuân thủ.
Thay vì những khẩu hiệu chung chung, khó hiểu cho trẻ nhỏ như
"Tiên học lễ, hậu học văn", hãy soạn những bộ qui tắc
cụ thể để trẻ tuân theo dễ dàng. Ví dụ như: 1. Không nói
dối. 2. Muốn nói phải giơ tay. 3. Không lười biếng, không
mất trật tự. 4. Không ngắt ngang khi người khác đang nói. 4.
Lắng nghe sự hướng dẫn của thầy cô và người lớn. 6.
Không nói tục chửi bậy, không bắt nạt bạn bè. 7. Tôn trọng
và sẵn sàng giúp đỡ người khác khi có yêu cầu. Vì xuất
hiện ở mọi nơi và được nhắc nhở thường xuyên nên trẻ
hầu như thuộc lòng những qui tắc này. Nếu trẻ nào vi phạm
các qui tắc này sẽ bị thầy cô và bạn bè nhắc nhở riêng,
hoặc trước lớp, hoặc nói chuyện riêng với hiệu trưởng.
Nhưng không bao giờ có chuyện đánh trẻ ở những nơi này.
Nếu trẻ được hướng dẫn tuân thủ những qui tắc rất
thiết thực này từ bé, khi lớn lên sẽ có thói quen tuân thủ
pháp luật một cách tự nhiên. Hành vi của trẻ cũng đạt
đến những chuẩn mực văn minh cần thiết ngay từ khi còn
ngồi trên ghế nhà trường, như: biết lắng nghe và trao đổi,
biết tôn trọng sự riêng tư của người khác, có trách nhiệm
với bản thân mình, v.v. Vì thế, dạy trẻ tuân thủ những qui
tắc cụ thể, làm nền tảng cho việc hình thành nhân cách và
đạo đức của trẻ, quan trọng hơn việc vung roi để dạy
trẻ với bất cứ lý do nào, nhất là khi sự vung roi thường
xảy ra khi người lớn đã mất bình tĩnh. Vì thế, trước khi
vung roi, người lớn nên tự hỏi: <span class="underlined-text">Mình
lấy quyền gì để đánh trẻ?</span>
<h2>2. Có là công bằng, dân chủ, văn minh?</h2>
<h3>Ẩn ức ấu thơ</h3>
Ngành phân tâm học đã chứng minh, những ẩn ức và tổn
thương tâm lý từ thời ấu thơ, trong đó có ẩn ức và tổn
thương vì bạo lực, có ảnh hưởng nghiêm trọng đến hành vi
của trẻ khi đã trưởng thành. Những tổn thương này không
mất đi theo thời gian, mà ẩn vào tiềm thức, trực tiếp
điều chỉnh hành vi của con người một cách vô thức. Đến
khi có điều kiện, hoặc không thể kiềm chế, sẽ bùng phát
dưới cả hai dạng vô tình hoặc có chủ ý. Thực tế cho
thấy, phần lớn trẻ hư hoặc tội phạm trong xã hội đều
xuất thân từ những gia đình thích sử dụng bạo lực để
dạy dỗ trẻ hoặc giải quyết mâu thuẫn, thay vì đối thoại
một cách ôn hòa, bình đẳng. Vì thế, khi những cây roi nhỏ
còn vung lên ở trong nhà trường thì kết quả là những cây roi
lớn hơn, đủ mọi chủng loại, cấp bậc, vung lên trong xã
hội. Xã hội khi đó trở thành bát nháo vì người dân có xu
hướng sử dụng bạo lực để giải quyết mâu thuẫn và đòi
hỏi quyền lợi cho mình, thay vì sử dụng luật pháp. Công
bằng, dân chủ, văn minh? Xã hội công bằng, dân chủ, văn minh
là mong ước, cũng là mục tiêu phấn đấu của Việt Nam. Nhưng
một xã hội như thế chỉ có thể đạt được khi mọi sự
bắt đầu bằng sự tôn trọng. Muốn trẻ sau này trở thành
những công dân của một xã hội công bằng, dân chủ, văn minh,
thì người lớn phải hành xử một cách công bằng, dân chủ,
văn minh với trẻ trước hết. Nhưng việc vung roi không có bất
cứ đặc điểm nào của công bằng, dân chủ, văn minh. Vung roi
với trẻ - những người không có khả năng và không dám chống
đỡ - là không công bằng. Vung roi thay vì đối thoại, thảo
luận, phân tích, thuyết phục... là không dân chủ. Vung roi là
đánh người, là dùng bạo lực, những đặc trưng của một xã
hội kém văn minh. Khoa học đã chứng minh, sự hình thành tính
cách trong thời thơ ấu quyết định toàn bộ tính cách sau này
của một con người. Như thế, một trẻ có thể trở thành
người công bằng, dân chủ văn minh hay không, khi ngay từ nhỏ,
đã phải nhận những ngọn roi từ người lớn, thay vì trao
đổi, đối thoại, thuyết phục, phân tích và cảm thông?
Điều kì lạ là một số người lớn, miệng thì hô hào xây
dựng "xã hội công bằng, dân chủ, văn minh" nhưng tay thì
vung roi thường xuyên. Như vậy liệu mục tiêu này có đạt
được? Xã hội chịu hậu quả Cách giáo dục phản giáo dục
như thế sẽ để lại hậu quả nặng nề cho xã hội. Thay vì
tuân theo qui tắc, pháp luật, người ta vung roi với nhau bằng
cách này hay cách khác, để giải quyết mâu thuẫn, để bảo
vệ lợi ích của mình, thậm chí để giáo dục người khác.
Ngọn roi từ trong gia đình và nhà trường đã tìm cách lan ra
ngoài xã hội và biến tướng thành đủ loại khác nhau. Ngọn
roi không chỉ còn đơn thuần là ngọn roi tre, roi mây giắt trên
mái nhà hay thước kẻ của các thầy cô giáo, mà đã chuyển
thành những ngọn roi vô hình nhưng nghiệt ngã gấp bội so với
những ngọn roi tre, roi mây nói trên. Điều này dẫn đến một
văn hóa "vung roi" bất cứ khi nào có thể giữa những
người lớn, kể cả những bậc trí giả và quan chức, vì một
lẽ , ngay từ bé tất cả đều được tiếp thu một văn hóa
"vung roi" từ trong gia đình lẫn nhà trường. Tệ hách
dịch, quan liêu, cửa quyền cũng có nguồn gốc trực tiếp từ
cách giáo dục bằng roi nói trên. Khi bố mẹ, thầy cô vung roi
đối với trẻ thì không ít quan chức - trên thực tế thường
tự cho mình là quan phụ mẫu thay vì đầy tớ - "vung roi"
với người dân cũng là một điều bình thường. Kẻ có
quyền, có tiền thì khinh khi người nghèo khó, sẵn sàng bắt
nạt, "vung roi" khi cần thiết. Dẫn đến đạo đức xã hội
xuống cấp, luật pháp không được tôn trọng. Vì thế, đã
đến lúc cần phải chấm dứt kiểu giáo dục này để cùng
xây dựng một xã hội dân chủ, văn minh, biết đối thoại và
thượng tôn pháp luật.
<h2>3. Thắp sáng hay dập tắt?</h2>
<h3>Quyền làm trẻ con</h3>
Không có ai không mắc sai phạm, kể cả những người cầm
roi dạy trẻ. Với trẻ em, sự mắc những sai phạm đương
nhiên phải xảy ra với tần suất nhiều hơn người lớn. Trẻ
học và trưởng thành thông qua chính việc mắc phải, nhận ra
và sửa chữa những sai lầm đó. Việc của người lớn là
giúp trẻ nhận ra và tìm cách sửa chữa những sai lầm chứ
không phải trừng phạt trẻ. Trừng phạt không giúp hiểu cặn
kẽ căn nguyên của sai phạm, mà còn đẩy trẻ vào những phản
kháng cực đoan và chịu những ẩn ức, tổn thương tâm lý
không đáng có. Bản chất của trẻ là tò mò, hiếu động,
thậm chí nghịch ngợm, thích khám khá. Nếu không như thế thì
không còn là trẻ con nữa. Người lớn vì thế cần tôn trọng
bản chất này, không nên tìm cách áp đặt trẻ theo cách nghĩ,
cách làm, cách suy xét vấn đề của mình. Sự phát triển về
thể chất và trí tuệ của trẻ được tiến hành thông qua
chính tò mò, hiếu động, nghịch ngợm và phạm sai lầm này.
Nhiệm vụ của người lớn là tạo môi trường an toàn cho trẻ
thử-và-sai trong các hoạt động học, chơi, nghịch, khám
phá..., và hướng dẫn trẻ vượt qua những sai lầm nhỏ để
rút ra sự hiểu biết bổ ích. Người lớn cần tôn trọng
quyền làm trẻ con của trẻ. Đừng bắt trẻ sống với những
nhận thức và qui chuẩn trước tuổi của mình. Đừng bắt
trẻ thành người lớn quá sớm. Đừng đánh cắp tuổi thơ
của trẻ. Hãy cho trẻ được là chính mình: trẻ con.
<h3>Thắp sáng hay dập tắt?</h3>
"Giáo dục là thắp sáng một ngọn lửa, không phải đổ
đầy một bát nước". Vì thế, phải khơi gợi những khả
năng tiềm ẩn của trẻ, khơi sáng những đốm lửa trong tâm
hồn trẻ. Việc đó chỉ có thể thực hiện khi người lớn
tôn trọng trẻ. Vì thế, một trong số bốn nguyên tắc cơ bản
trong qui định về Quyền trẻ em của Quỹ nhi đồng Liên Hiệp
Quốc là: Tôn trọng quan điểm của trẻ. Nhưng trên thực tế,
những người cổ súy cho việc sử dụng đòn roi để giáo dục
trẻ đã không làm được việc này. Bằng việc vung roi, họ
đã trực tiếp dập tắt, chứ không thắp sáng những ngọn
lửa. Bằng việc nhồi nhét kiến thức và những quan niệm, qui
chuẩn của mình, họ cố công đổ đầy một bát nước, chứ
không phải là giáo dục trẻ. Chính cách giáo dục này đã tạo
ra nhiều thế hệ thụ động, chỉ thích được cầm tay chỉ
việc, kể cả với những người đã tốt nghiệp đại học.
Điều này trực tiếp làm giảm chất lượng nguồn nhân lực,
yếu tố quan trọng nhất trong công cuộc phát triển đất
nước. Cách giáo dục bằng sự áp đặt, cả bằng đòn roi và
sự nhồi nhét kiến thức, quan niệm của người lớn đã hủy
diệt tính tò mò, thích sáng tạo thiên bẩm của con người,
dẫn đến tình trạng tôn vinh người học giỏi thay vì người
sáng tạo. Thậm chí, nhiều trí thức được cho là lớn, cũng
chỉ thích học lại và rao giảng lại kiến thức của người
khác thay vì tìm cách tạo ra tri thức mới. Thói độc đoán,
quan liêu, thiếu dân chủ, cửa quyền mà chúng ta phê phán hằng
ngày cũng có nguồn gốc từ lối giáo dục áp đặt và trừng
phạt này mà ra. Bệnh thành tích, thích chạy theo các chỉ tiêu,
con số một cách duy ý chí cũng có nguyên nhân sâu xa từ văn
hóa áp đặt, thiếu dân chủ, thiếu trao đổi mà mỗi người
nhận được từ khi còn thơ ấu, cả trong gia đình lẫn nhà
trường.
<h3>Vun mầm sáng tạo</h3>
Sáng tạo là phẩm chất quan trọng nhất để thành công hiện
nay. Điều này không chỉ đúng với một cá nhân, mà còn đúng
với cả một đất nước. Giáo dục vì thế phải vun những
mầm sáng tạo đối với trẻ thơ, thay vì áp đặt và những
quan điểm, cách nghĩ, cách làm của mình. Trừng phạt bằng
đòn roi thay vì trao đổi, thảo luận là cách nhanh nhất để
giết chết những mầm sáng tạo này. Việc làm này không chỉ
trái với pháp luật mà còn gây tổn hại đến phẩm chất sáng
tạo của nhiều thế hệ, vì thế cần phải loại bỏ. Mở
rộng ra cả xã hội, sự áp đặt, trừng phạt dưới bất cứ
hình thức nào, bằng đòn roi vô hình hay hữu hình, với bất
cứ đối tượng nào, một người lao động chân tay hay một
trí thức, cũng đều gây ra những hậu quả tương tự. Vì
thế, thay vì reo rắc thói quen áp đặt và trừng phạt, đặc
biệt là trừng phạt bằng đòn roi, ngay từ thời thơ ấu, hãy
xây dựng một nếp giáo dục mới: dân chủ, bình đẳng, đối
thoại và thấu hiểu. Văn hóa áp đặt và trừng phạt phải
được thay bằng văn hóa dân chủ. Việc làm này phải được
tiến hành trước hết ở trong gia đình và nhà trường. Chỉ
có như thế, những mầm sáng tạo mới được vun đắp. Mọi
cá nhân mới có khả năng phát triển tối đa năng lực của
mình, làm cho cuộc sống của họ tự chủ và có ý nghĩa hơn,
và đóng góp được nhiều hơn với công cuộc phát triển đất
nước.
<h2>Thay lời kết </h2>
Trước khi vung roi để dạy trẻ, và trước khi thảo luận
việc có nên dùng roi vọt để giáo dục trẻ hay không, mỗi
người lớn hãy tự trả lời ba câu hỏi nêu trên trước hết.
Nếu không, việc giáo dục trẻ cũng như việc ủng hộ hoặc
phản đối một cách thức giáo dục nào đó sẽ rơi vào vòng
quay của quán tính văn hóa. Điều này có thể dẫn đến những
việc làm phản giáo dục, thậm chí phạm pháp và đi ngược
lại những giá trị tiến bộ mà xã hội đang cố công xây
dựng.
***********************************
Entry này được tự động gửi lên từ trang Dân Luận
(http://danluan.org/node/5250), một số đường liên kết và hình
ảnh có thể sai lệch. Mời độc giả ghé thăm Dân Luận để
xem bài viết hoàn chỉnh. Dân Luận có thể bị chặn tường
lửa ở Việt Nam, xin đọc hướng dẫn cách vượt tường lửa
tại đây (http://kom.aau.dk/~hcn/vuot_tuong_lua.htm) hoặc ở đây
(http://docs.google.com/fileview?id=0B_SKdt9lFNAxZGJhYThiZDEtNGI4NC00Njk3LTllN2EtNGI4MGZhYmRkYjIx&hl=en)
hoặc ở đây (http://danluan.org/node/244).
Dân Luận có các blog dự phòng trên WordPress
(http://danluan.wordpress.com) và Blogspot (http://danluanvn.blogspot.com),
mời độc giả truy cập trong trường hợp trang Danluan.org gặp
trục trặc... Xin liên lạc với banbientap(a-còng)danluan.org để
gửi bài viết cho Dân Luận!
Không có nhận xét nào:
Đăng nhận xét