Dân Luận: Văn Công Hùng - Trở lại làng Xô Man tìm rừng xà nu

<div class="special_quote">Có một thực tế là thế này: Rất
nhiều thầy cô giáo khi dạy tác phẩm "Rừng xà nu" của Nguyên
Ngọc đã... không biết cây xà nu là cây gì, kể cả một số
người ở Tây Nguyên. Trong đoàn làm phim của báo Mực Tím do
nhà thơ Nguyễn Thái Dương "cầm đầu" cũng có vài người
không biết, mà đoàn làm phim này đi làm phim trong chương trình
Từ tác phẩm ra cuộc đời, những là về "Ai đặt tên cho dòng
sông" của Hoàng Phủ Ngọc Tường, "Đàn ghi ta của Lorca" của
Thanh Thảo, "Rừng xà nu" của Nguyên Ngọc...

Tớ thì tớ biết, nhưng chưa có dịp nói, nay nghe anh Nguyễn
Thái Dương gọi một phát, thế là hăm hở đi hộ tống các
bác ngay...</div>
___________________

<div class="boxright320"><img src="/files/u1/sub01/DSC04487.jpg" width="400"
height="300" alt="DSC04487.jpg" /><div class="textholder">"Chúng tôi"
đây, đang trên đường lên Đăk Glei- VCH, NGuyễn Thái Dương,
Tạ Văn Sĩ, Vũ Hùng</div></div>
Chúng tôi trở lại Đăk Glei trong tâm trạng vừa thắc thỏm,
vừa hồi hộp. Mà không hồi hộp sao được khi cái tên vùng
đất nổi tiếng như thế mà đến mấy chục năm rồi mới
trở lại. Thực ra từ hồi đường Hồ Chí Minh thông thương
thì cái sự đi qua Đăk Glei là thường xuyên. Nhưng đi qua với
dừng lại nó khác nhau như nước với lửa, như rượu với...
nước lọc. Đăk Glei nổi tiếng bởi nó có "Rừng xà nu" ở
làng Xô Man, và là nơi nhà văn Nguyên Ngọc đã tạc nên một
nhân vật văn học vừa kỳ vĩ vừa có vẻ hoang đường bí ẩn
là cụ Mết. Mà, điều kỳ vĩ ấy càng hấp dẫn là bởi cụ
Mết là một nhân vật có thật.

Có một sự thật là thế này, rất nhiều thầy cô giáo
dạy văn cấp ba, biết tôi ở Tây Nguyên và có tìm tòi một
chút về mảnh đất này, vẫn hay hỏi tôi rằng xà nu là loại
cây như thế nào, nó có thật không, hay lại cũng do nhà văn
Nguyên Ngọc "sáng tạo" ra như cái tên làng Kông Hoa và Xô Man
nổi tiếng. Làng Kông Hoa thì tôi đã nhiều lần viết trên báo
rồi, tên thật của nó là làng S'tơ, thuộc xã Tơ Tung, huyện
K'bang, Gia Lai. Làng Xô Man thì tí nữa nói, trước hết "giải
trình" về cây xà nu đã.

Có nhiều khi sự thật nó đơn giản vô cùng. Khi lên Tây
Nguyên tôi đã tìm hiểu về cây Kơ nia và biết nó là cây cầy
(hoặc là cậy) ở đồng bằng, tìm hiểu cây Pơ lang thì biết
nó là cây hoa gạo, mộc miên ở miền Bắc... sự thật nói ra
nhiều khi nó mất đi sự thiêng liêng và cả cái bí ẩn dẫn
dụ sự mê tưởng của con người, khiến nó không còn lung linh
huyền ảo, nhưng biết làm sao được, chả lẽ lại cứ giữ
mãi để rồi thiên hạ lao xao hỏi nhau, nó là cây gì.

Thì cái cây xà nu ấy nó chính là cây... thông đấy ạ.
Thông có 2 loại, thông 3 lá và thông 2 lá. Thông hai lá mới là
thông lấy nhựa, nó có thể cho 6kg nhựa/1 cây/1 năm, từ nhựa
ấy người ta làm ra colophan, còn gọi là tùng hương và dầu
thông người ta hay dùng để quang nón cho bóng. Còn cái cây xà
nu ta đang nói đây nó là thông ba lá, nhựa rất ít, chủ yếu
để lấy gỗ vì gỗ nó nhẹ, phổ biến là làm vỏ thùng
đạn. Người dân tộc Tây Nguyên, đặc biệt vùng người Dẻ
Triêng ở Đăk Glei chỉ sử dụng của xà nu một thứ, một
thứ duy nhất, ấy là nhựa của nó để thắp sáng ban đêm.
Họ tước những mảnh nhựa, đốt thay đèn. Và điều ấy lý
giải tại sao da người Dẻ Triêng luôn ám khói mồ hóng. Còn
chúng ta, chỉ ngủ một đêm ở làng, sáng mai ra, lỗ mũi, vành
tai, các nếp nhăn, các góc khuất... đều đầy muội nhựa
thông. Tôi nhiều lần đi về các làng người dân tộc, chưa bao
giờ thấy họ sử dụng gỗ cây xà nu làm nhà hoặc sử dụng
vào đời sống thường nhật, kể cả củi, có lẽ do thời ấy
rừng còn nhiều loại gỗ tốt hơn cây thông nhiều mà lại
không có nhựa, khói, không bị hăng... Mà có điều này chúng
tôi mới phát hiện trong chuyến về Đăk Glei kỳ này, ấy là
người Dẻ Triêng ở đây không gọi cây thông ba lá này là xà
nu, mà nó lại là loong nuh kia, thế tức là, có khi, ngay cả tên
gọi xà nu cũng là của nhà văn khai sinh cho nó?...

Hồi ấy, trong "Rừng xà nu" của Nguyên Ngọc, xà nu còn
là rừng, xum xuê và cổ thụ. Tôi nhớ lần đầu tiên lên Đăk
Glei là năm 1982, từ Pleiku lên phải đi ba ngày bằng xe zin ba
cầu, xà nu vẫn còn là rừng, cây nào cây ấy to cỡ hai người
ôm, cao vời vợi, trên ngọn sóc, khỉ chuyền cành... đến nỗi
chả biết ai tham mưu, nhà nước cho làm hẳn một nhà máy chế
biến nhựa thông ở đấy. Nhưng sau đấy thì nhà máy bỏ hoang
vì... xà nu tức thông ba lá này không phải là loại lấy nhựa.
Bây giờ về lại, chả thấy xà nu cổ thụ đâu nữa, chỉ
toàn là thông non, mà nó cũng lùi lên tít trên núi cao, còn làng
trơ trọi cây, lợp ngói và tôn, phau phau nắng. Và bụi, và khô
khốc, và hoang dã...

<div class="boxleft300"><img src="/files/u1/sub01/281258-DSC04495.jpg"
width="400" height="300" alt="281258-DSC04495.jpg" /><div
class="textholder">Bây giờ trở lại, rừng xà nu như thế
này?...</div></div>
Khoảng cuối những năm tám mươi của thế kỷ trước, cái
hồi ông Tư Đành với cái công ty công nông lâm nghiệp Đăk
Glei đang còn nổi đình nổi đám, ông Tư Đành có tổ chức cho
một tốp nhà văn lên thăm công ty. Sướng nhất là trong số
khách mời có nhà văn Nguyên Ngọc. Tôi tháp tùng ông đi chuyến
ấy. Ông Tư Đành bố trí một xe U oát mới tinh, hai cầu, một
cậu lái xe tên Ngọc Anh, vào loại giỏi nhất trong đội ngũ
lái xe của công ty và gần như của cả tỉnh khi ấy. Và Ngọc
Anh đã chứng tỏ là một tay lái lụa thật sự khi đưa chúng
tôi leo lên tận đỉnh Ngọc Linh, lên Mường Hoong, Đăk Choong,
Đăk Nhoong... giữa mùa mưa mù mịt, cách mấy mét không nhìn
thấy phía trước, đường đất, nhiều đoạn sụt lở, có
đoạn chỉ có thể tiến hoặc lùi, không thể quay đầu, nhiều
lúc xe rệ đít chênh vênh trên bờ vực... Tay lụa đã đành
với động tác xoay vô lăng nhoay nhoáy như múa, chân Ngọc Anh
cũng như một vũ công khi thoăn thoắt và liên tục lúc phanh lúc
côn lúc ga, có lúc bàn chân nằm ngang, cùng lúc đè cả thắng
cả côn... Ông Nguyên Ngọc ngồi ghế trên, mặt không biến
sắc, mắt đảo liên tục vừa dò đường, vừa tìm đường.

Vâng, ông đang tìm đường về làng Xô Man của ông.

Làng Xô Man chính là cái làng trong tác phẩm "Rừng xà nu", nơi
có già Mết, có T'nú, có Mai, có bé Heng, có lũ làng của ông
với tinh thần quật cường và lòng dũng cảm vô song, với
những trái tim nhân hậu và tình yêu vừa đằm thắm vừa dung
dị của những con người tập trung và tiêu biểu của khí
phách Tây Nguyên, tâm hồn Tây Nguyên, do Nguyên Ngọc sinh ra,
đặt tên cho nó, giống như ông đã khai sinh ra làng Kông Hoa từ
cái làng thực có tên là S'tơ của anh hùng Núp...

Cái làng ấy đã từng tồn tại cách đây gần trăm năm,
và nó tiếp tục hiện diện trong văn học, hiện diện mãi trong
tâm thức người đọc, trong lòng học sinh bao thế hệ, bởi
"Rừng xà nu" được đưa vào giảng dạy trong sách giáo khoa.

Nhưng lần ấy ông Nguyên Ngọc và chúng tôi đã không
tìm ra làng. Đơn giản là vì cái làng cũ thì ở cách nơi ở
bây giờ 70 cây số, vào làng mới thì cầu bị gãy, xe không
vào được. Chúng tôi xuống xe đi vơ vẩn dưới tán rừng
thông cổ thụ và nghe nhà văn Nguyên Ngọc kể chuyện. Ông kể
về cụ Mết, về ông Núp, về văn hóa Tây nguyên, về những
ngày ông sống với họ, hòa trộn mình vào với đời sống
của đồng bào để trước hết là chiến đấu, tồn tại, và
viết được hai tác phẩm để đời là "Đất nước đứng
lên" và "Rừng xà nu", sau nữa là ông trở thành một nhà văn
hóa am hiểu Tây Nguyên sâu sắc... Ông Nguyên Ngọc có biệt tài
biến những nhân vật có thật trong cuộc đời như Núp, như
Mết, như Thào Mỷ... thành những nhân vật văn chương lung linh
kỳ ảo, đầy hấp dẫn và cũng đầy thắc thỏm xen lẫn tự
tin chân thật, cao vút tính tráng ca mà cũng thăm thẳm trữ
tình, thật đấy ảo đấy, làm thổn thức và cũng vất vả bao
thế hệ người đọc và thầy trò nước Việt ta...

Lần này đi cùng báo Mực Tím trong một chương trình vô
cùng lý thú là làm những bộ phim về những tác phẩm có trong
sách giáo khoa, từ cuộc đời vào trang viết và từ trang viết
trở lại cuộc đời. Chúng tôi đã tìm về được làng Xô
Man xưa của cụ Mết.

<center><img src="/files/u1/sub01/DSC04503.jpg" width="400" height="300"
alt="DSC04503.jpg" /></center>
<center><em>Trường học và... bò</em></center>

Theo anh Đinh Như Rươn, con trai cả của cụ Mết, người được
đưa ra bắc từ năm 3 tuổi, sau đó cùng vợ trở về Đăk Glei
theo lời khuyên của bí thư tỉnh ủy thời ấy là Sô Lây Tăng
rằng vợ chồng mày về phục vụ quê hương 10 năm rồi tao cho
chuyển về tỉnh, thế mà rồi ở đấy từ thuở đầu xanh
đến nay đã về hưu, thì là làng Xô Man cũ có thể tên thật
là Xã Đoàn thuộc Tu Dốp ở cách làng bây giờ đến 70 cây
số, và hình như nó đã lẫn đâu đó vào rừng già mà nghe
đâu ngay cả khi còn sống thì cụ Mết cũng chưa bao giờ trở
lại được nơi ấy kể từ sau năm 75. Nguyên do là người Tây
nguyên bình thường đã thường xuyên du canh du cư, thay đổi
nơi ở và nơi canh tác, thế mà lại còn chiến tranh, giặc giã,
còn bao yếu tố khách quan chủ quan khác xảy ra trong gần một
thế kỷ biến động kia. Làng mới Xô Man bây giờ mà chúng tôi
vào lần này, ở cách thị trấn huyện 30 cây số, nhưng
đường đi rất khó, chúng tôi phải xuống xe đi bộ khá xa, có
tên là làng Xốp Nghét, xã Xốp, ở đấy còn ba người con của
người vợ thứ 2 của cụ Mết, có cháu dâu và cả chắt nội
ngoại. Họ sống khá chật vật... Anh Rươn con trai cả cụ Mết
nguyên là giám đốc trung tâm y tế huyện, có vợ làm cùng cơ
quan là người Thái Bình, cưới nhau từ hồi ngoài Bắc rồi
đưa nhau về quê chồng, sinh được ba con, con trai cả đang là
trưởng phòng kinh tế huyện, có vợ là hiệu phó trường dân
tộc nội trú tỉnh, con trai thứ hai đang học bác sĩ tại Huế,
có vợ người Hà Tĩnh là giáo viên mầm non và con trai út là
công an xã, cũng đã có vợ con.

<center><img src="/files/u1/sub01/Dinh%20nhu%20ruon.jpg" width="400"
height="300" alt="Dinh nhu ruon.jpg" /></center>
<center><em>Con trai cả cụ Mết, anh Đinh Như Rươn, người con
của bà vợ thứ nhất, hiện về hưu ở tại thị trấn Đăk
Glei, nguyên giám đốc trung tâm y tế huyện</em></center>

<center><img src="/files/u1/sub01/281257-DSC04465.jpg" width="400"
height="300" alt="281257-DSC04465.jpg" /></center>
<center><em>Và vợ ông, người Thái Bình, học Trung cấp Lâm
Nghiệp ở Lạng Sơn, lấy ông rồi cùng về Đăk Glei, rồi cùng
đi học trung cấp y Gia Lai- Kon Tum, rồi cùng về trung tâm y tế
huyện-</em></center>

<center><img src="/files/u1/sub01/281262-DSC04532.jpg" width="400"
height="300" alt="281262-DSC04532.jpg" /></center>
<center><em>Chắt cụ Mết, con của con của con bà vợ 2 của ông,
đang ở làng Xô Man, tức Xốp Nghét. Chim cò hoành tráng phết,
hehe...</em></center>

<center><img
src="/files/u1/sub01/cac%20nha%20van%20truoc%20anh%20cu%20Met.jpg"
width="400" height="300" alt="cac nha van truoc anh cu Met.jpg" /></center>
<center><em>Đoàn trước ảnh cụ Mết tại nhà anh Rươn ở thị
trấn Đăk Glei</em></center>

<center><img src="/files/u1/sub01/Y%20Hanh%20va%20A%20Phim.jpg" width="400"
height="300" alt="Y Hanh va A Phim.jpg" /></center>
<center><em>A Phim và Y Hanh, 2 người con của cụ Mết với bà
thứ 2 tại làng Xốp Nghét. Còn một người con trai nữa, nhưng
anh đang... say rượu, nằm ngủ. Các người con của bà hai
(Đều đã có gia đình) bảo:Ông bố cứ đẻ xong rồi đi,
đánh giặc ,rồi... chết, chả biết đứa nào là con, đứa nào
sống đứa nào chết... Nói thẳng ra là hiện nay họ đang sống
dưới mức nghèo khổ...</em></center>

Cụ Mết tên thật là Đinh Môn. Mất năm 2000. Từ thời
chiến tranh, ông nổi tiếng đến mức Pháp đã từng mời về
giao chức và phong hàm thiếu tướng nhưng ông không về. Ít
người biết rằng ông không biết chữ, là trung đội trưởng
tuyên truyền vũ trang khi được Pháp mời về phong thiếu
tướng. Sau này làm đến chủ tịch Mặt trận Huyện, ông chỉ
biết mỗi một chữ Mết khi ký vào văn bản, còn tất cả ông
chỉ truyền đạt bằng... nói. Có nhiều dị bản về việc
tại sao ông không được phong anh hùng từ thời cùng với ông
Núp dù ông là người tham gia bộ đội trước, có uy tín hơn,
và thực sự là người trực tiếp giết được giặc Pháp chứ
không chỉ "bắn Pháp chảy máu" như ông Núp. Bây giờ thì theo
anh Rươn, tỉnh Kon Tum đang làm hồ sơ đề nghị nhà nước
phong anh hùng cho ông. Thôi, muộn còn hơn không, mong rằng ông
cũng không lấy thế làm vì, cũng như ông đã sống một cuộc
đời bình dị và lặng lẽ cho đến khi Giàng gọi dù nhắc
đến tên ông, gần như con dân nước Việt ai cũng phải biết
bởi sự chắp cánh của nhà văn Nguyên Ngọc...

Chuyện về cụ Mết, cả hư và thực, thì tác phẩm
"Rừng xà nu" đã trình bày, nói thêm những chuyện "ngoại biên"
ở đây sẽ không có đất, thôi dành một dịp khác...

Pleiku
17/4/2010

V.C.H

***********************************

Entry này được tự động gửi lên từ trang Dân Luận
(http://danluan.org/node/4900), một số đường liên kết và hình
ảnh có thể sai lệch. Mời độc giả ghé thăm Dân Luận để
xem bài viết hoàn chỉnh. Dân Luận có thể bị chặn tường
lửa ở Việt Nam, xin đọc hướng dẫn cách vượt tường lửa
tại đây (http://kom.aau.dk/~hcn/vuot_tuong_lua.htm) hoặc ở đây
(http://docs.google.com/fileview?id=0B_SKdt9lFNAxZGJhYThiZDEtNGI4NC00Njk3LTllN2EtNGI4MGZhYmRkYjIx&hl=en)
hoặc ở đây (http://danluan.org/node/244).

Dân Luận có các blog dự phòng trên WordPress
(http://danluan.wordpress.com) và Blogspot (http://danluanvn.blogspot.com),
mời độc giả truy cập trong trường hợp trang Danluan.org gặp
trục trặc... Xin liên lạc với banbientap(a-còng)danluan.org để
gửi bài viết cho Dân Luận!

Dân Luận

Pages

Văn Công Hùng - Trở lại làng Xô Man tìm rừng xà nu

Không có nhận xét nào:

Đăng nhận xét

Copyright Text