song lại rất hợp với đề tài ta sắp bàn. Một chị kia mới
về làm dâu nhà nọ. Chị vẫn chưa thuộc hết đường đi lối
lại ở quê chồng. Buổi sáng đi chợ, nhìn cây phù dung trước
cổng, chị nghĩ bụng: cứ nhớ nhà ta có cây hoa màu trắng.
Nhưng chiều về, chị tần ngần trước cổng nhà mình mà không
dám vào. Chỉ vì cây phù dung buổi sáng hoa màu trắng giờ hoa
mang màu đỏ.
Cây phù dung, cái cây có thật, cũng giống như lịch sử, toàn
là chuyện có thật. Còn cái cây đó với hai màu hoa khác nhau
có thể cũng giống như hai cách biểu đạt những cái có thật
trong lịch sử: <span class="underlined-text">sử học</span> và <span
class="underlined-text">tác phẩm nghệ thuật có đề tài lịch
sử</span>.
Trước hết, nói về lịch sử thì cần nói ngay tới sự nhập
nhằng lâu đời về khái niệm và thuật ngữ. Cùng một từ
lịch sử, song đó có thể hiểu là "cái lịch sử" như một
dòng chảy theo thời gian những việc có thật trong đời sống
tự nhiên và xã hội. Và đó cũng có thể hiểu như là "cái
sử học" với các nhà viết sử và những cuốn sách lịch
sử nhiều khi tách biệt khỏi dòng chảy của những điều có
thật của lịch sử.
<div class="boxright200"><div class="quotebody"><div class="quoteopen"><img
class="quoleft" src="/misc/quoleft.png"/></div>Để tránh nhập nhằng
một khái niệm "lịch sử" mang hai nhiệm vụ, ta nên gọi
môn học này là sử học (tương tự với sinh học, hình học,
toán học...). Ta sẽ thống nhất cách hiểu: lịch sử là dòng
chảy không ngừng nghỉ hiện tượng tự nhiên và sự kiện xã
hội trong thời gian; còn sử học là nghiên cứu và truyền bá
tri thức để hiểu và rút được những điều bổ ích từ
dòng chảy đó.<img class="quoright" src="/misc/quoright.png"/> <br
class="quoteclear"></div></div>
Để tránh nhập nhằng một khái niệm "lịch sử" mang hai
nhiệm vụ, ta nên gọi môn học này là sử học (tương tự
với sinh học, hình học, toán học...). Ta sẽ thống nhất cách
hiểu: lịch sử là dòng chảy không ngừng nghỉ hiện tượng
tự nhiên và sự kiện xã hội trong thời gian; còn sử học là
nghiên cứu và truyền bá tri thức để hiểu và rút được
những điều bổ ích từ dòng chảy đó.
<h2>Dạy Sử cho các bậc học</h2>
Song, khi tính chuyện dạy sử học trong nhà trường, chúng ta
cần xem xét trước hết điều vô cùng hệ trọng này: cách
học - và kéo theo là cách dạy - ở các bậc học. Ta phải trả
lời trước hết: nhiệm vụ của từng bậc học là gì, do đó
cách học ở mỗi bậc học khác nhau ra sao. Chỉ như vậy mới
có hướng đi và cách tiến hành từng môn học (trong đó có
sử học).
Một nền giáo dục hiện đại hóa được phân biệt hoàn toàn
với nền giáo dục cũ ở một điểm này: nền giáo dục cũ
chú trọng dạy kiến thức (biết nhiều), còn nền giáo dục
hiện đại hóa chú trọng việc dạy cách đi tìm kiến thức
(cách biết).
Dĩ nhiên, một cách đi tìm kiến thức đúng phải dẫn tới
kết quả. Nếu hệ thống giáo dục cũ tạo ra những cái đầu
đầy kiến thức, thì hệ thống giáo dục hiện đại hóa dạy
cách đi tìm kiến thức sẽ thể hiện ở những cái đầu có
tổ chức. Điều này càng đặc biệt quan trọng ngày nay khi bên
cạnh những thư viện sách báo in còn có thư viện ảo, mà chỉ
cần một đầu óc cởi mở và biết cách tìm kiếm sẽ có
kiến thức gấp trăm ngàn lần cách làm việc với những thư
viện cồng kềnh.
Bây giờ nên đổi bậc tiểu học xưa nay thành bậc phổ thông
cơ sở - kéo dài từ sáu năm (xem "Cần tính đến việc thay
đổi hệ thống giáo dục", tạp chí Thế Giới Mới và trên
trang VietNamNet tháng 2-2010) hoặc chín năm (kiến nghị của giáo
sư Hoàng Tụy tại buổi thuyết trình gần đây ở Ban Tuyên
giáo trung ương). Hết bậc phổ thông cơ sở này, thiếu niên
15-16 tuổi có thể tự biết cách kiếm sống lương thiện.
Ngoài khả năng tự kiếm sống, thiếu niên đó cũng có thể
học lên bậc trung học để hoặc là vào trường nghề bậc
cao, hoặc là vào trường đại học. Cả hai hướng đi đó
đều cần được chuẩn bị về phương pháp sống và làm
việc, chứ không phải là chuẩn bị về kiến thức.
<div class="boxright200"><div class="quotebody"><div class="quoteopen"><img
class="quoleft" src="/misc/quoleft.png"/></div>Một nền giáo dục hiện
đại hóa được phân biệt hoàn toàn với nền giáo dục cũ ở
một điểm này: nền giáo dục cũ chú trọng dạy kiến thức
(biết nhiều), còn nền giáo dục hiện đại hóa chú trọng
việc dạy cách đi tìm kiến thức (cách biết).<img
class="quoright" src="/misc/quoright.png"/> <br
class="quoteclear"></div></div>
Chỉ nói như vậy đã thấy nhiệm vụ bậc học phải được
xác định cho rõ thì mới tổ chức được việc học của con
em. Bậc phổ thông cơ sở là bậc học cách học để biết
cách tự chiếm lĩnh kiến thức, bậc phổ thông trung học
hướng nghiệp là bậc học cách trang bị tri thức nghề nghiệp
theo định hướng chuyên môn riêng rẽ, và bậc phổ thông trung
học cơ bản là bậc học cách tập tự nghiên cứu để chuẩn
bị vào học cách nghiên cứu thật sự ở bậc đại học.
Vậy, trước sự khác nhau về nhiệm vụ bậc học như thế,
môn sử học sẽ tiến hành khác nhau ra sao?
<h2>Từ rung cảm lịch sử...</h2>
Trước hết, ở bậc phổ thông cơ sở, cách học - và tương
ứng là cách tổ chức việc học, hoặc cách dạy - sẽ diễn ra
như thế nào?
Theo sự nghiên cứu tâm lý lứa tuổi của nhà tâm lý học
Thụy Sĩ Jean Piaget, ở bậc phổ thông cơ sở này, trẻ em có
hai thời kỳ: <em>thời kỳ của những thao tác cụ thể</em> và
<em>thời kỳ của những thao tác trừu tượng</em>.
Tương ứng với thời kỳ "cụ thể", việc học sử học
cần tiến hành để tạo ra những rung cảm lịch sử, những
xúc động do tự đặt mình vào vai những nhân vật lịch sử
trong những sự kiện lịch sử nhớ đời.
Đây không thể là giai đoạn ních đầy đầu những con số.
Đây phải là thời kỳ thi nhau đóng vai, chẳng hạn như vai
Trần Bình Trọng trả lời giặc: "<em>Ta thà làm quỷ nước
Nam chứ không thèm làm vương đất Bắc</em>"... Rồi đóng và
diễn cảm cả những đoạn văn dài hơn, như của Hưng Đạo
Vương Trần Quốc Tuấn: "<em>Ta thường tới bữa quên ăn,
nửa đêm vỗ gối, ruột đau như cắt, nước mắt đầm đìa.
Chỉ căm tức rằng chưa xả thịt lột da, moi gan uống máu quân
thù, dẫu cho trăm thân ta phơi ngoài nội cỏ, nghìn xác này gói
trong da ngựa, ta cũng nguyện xin làm...</em>".
Các nhà viết sách giáo khoa phải chuẩn bị những đoạn kịch
mẫu để gợi cho các em tự tạo ra những đoạn kịch khác
thể hiện những bối cảnh khác, chẳng hạn như cảnh vua Trần
Thái Tông hoang mang để thái sư Trần Thủ Độ phải trấn an:
"<em>Đầu hạ thần chưa rơi xuống, thì xin bệ hạ chớ
lo</em>".
<h2>... Đến tinh thần hoài nghi khoa học</h2>
Đến cuối bậc phổ thông cơ sở, các em bắt đầu đến với
lịch sử để có tinh thần hoài nghi khoa học đối với sử
học. Ở hai lớp cuối bậc phổ thông cơ sở, các giờ tiếng
Việt tổ chức cho các em tập tổ chức hội thảo để tranh
luận và tìm chân lý. Đó là cơ hội để các em đem kiến
thức lịch sử vận dụng vào cách học đó. Thuật ngữ
"<em>hoài nghi khoa học</em>" không có nghĩa là dạy nghi ngờ:
ngay việc dạy các em tìm tư liệu để chứng minh những điều
các em tin tưởng cũng là một phương cách chống lại việc
tiếp nhận thụ động tất dẫn tới nghi ngờ tiêu cực.
Lên bậc phổ thông trung học (cả cơ bản và hướng nghiệp),
sử học vẫn tiếp tục con đường nghiên cứu các sự kiện
một cách khoa học. Trong suốt ba (hoặc bốn) năm học, với sự
dẫn dắt của giáo viên, mỗi em (hoặc mỗi nhóm) tập làm một
đề tài nghiên cứu, với yêu cầu đặt ra khác nhau giữa hai
nhánh trung học hướng nghiệp và trung học cơ bản.
Những yêu cầu về dạy sử học ở trường phổ thông trên
đây, nếu được đáp ứng, sẽ tạo ra những học sinh yêu sử
học vì thấy mình được đến và đến được với lịch sử
như đến với "khoa học", chứ không đến với lịch sử như
đến với "nghệ thuật".
***********************************
Entry này được tự động gửi lên từ trang Dân Luận
(http://danluan.org/node/5188), một số đường liên kết và hình
ảnh có thể sai lệch. Mời độc giả ghé thăm Dân Luận để
xem bài viết hoàn chỉnh. Dân Luận có thể bị chặn tường
lửa ở Việt Nam, xin đọc hướng dẫn cách vượt tường lửa
tại đây (http://kom.aau.dk/~hcn/vuot_tuong_lua.htm) hoặc ở đây
(http://docs.google.com/fileview?id=0B_SKdt9lFNAxZGJhYThiZDEtNGI4NC00Njk3LTllN2EtNGI4MGZhYmRkYjIx&hl=en)
hoặc ở đây (http://danluan.org/node/244).
Dân Luận có các blog dự phòng trên WordPress
(http://danluan.wordpress.com) và Blogspot (http://danluanvn.blogspot.com),
mời độc giả truy cập trong trường hợp trang Danluan.org gặp
trục trặc... Xin liên lạc với banbientap(a-còng)danluan.org để
gửi bài viết cho Dân Luận!
Không có nhận xét nào:
Đăng nhận xét