thư cho Phan Châu Trinh ở Quảng Nam trong nước để khuyên không
nên đề xướng các học thuyết tự do dân chủ, "Dân chi bất
tồn, chủ ư hà hữu?" Phan Bội Châu cho rằng người dân
Việt Nam chưa đủ khả năng sống theo lối tự do dân chủ. Cụ
ví "quốc dân ta còn đang măng sữa" như đứa trẻ con răng
chưa chắc mà cho ăn xương thì sẽ bị hóc, chân chưa vững
mạnh mà bắt chạy thì sẽ ngã, què chân. Các học thuyết của
Montesquieu và Rousseau thì ngay cả các nhà Nho nước ta cũng chưa
biết đến. Ðem những học thuyết dân chủ ra cổ động,
người ta không hiểu đầu đuôi gì thì sẽ không được mấy
người tán thành!
<div class="boxright200"><div class="quotebody"><div class="quoteopen"><img
class="quoleft" src="/misc/quoleft.png"/></div>Quốc dân chúng ta quá
quen với chính thể chuyên chế nô lệ, coi quốc gia là tài sản
riêng của vua chúa, không phải của hạng chúng mình.<img
class="quoright" src="/misc/quoright.png"/> <br class="quoteclear"></div><div
class="quoteauthor">» Lương Khải Siêu</div></div>Cụ Phan Hà Tĩnh
có lý do riêng để phản đối cụ Phan Quảng Nam: Ông đang phò
tá Cường Ðể, hy vọng sẽ lập lên làm vua sau này, khi đuổi
được người Pháp. Lập một người hoàng tộc làm minh chủ
thì dễ vận động dân chúng hơn. Ngoài ra, muốn cầu viện
Nhật Bản thì chọn thể chế quân chủ lập hiến giống như
họ.
Lá thư của cụ Sào Nam viết năm 1907. Bốn năm sau, cách mạng
bùng lên ở Trung Hoa, lật đổ ông vua, thiết lập "dân
quốc." Rồi cụ Sào Nam không được phép ở lại Nhật Bản
nữa. Và tư tưởng cụ cũng biến đổi, năm 1912 lập Việt Nam
Quang Phục hội, chuyển sang tư tưởng tự do dân chủ.
Khi can ngăn Phan Tây Hồ đừng vận động dân chủ, Phan Sào Nam
chỉ muốn xin hoãn lại công việc đó thôi chứ không phải
muốn bác bỏ hoàn toàn. Cụ viết: "<em>Rồi đây, mươi,
mười lăm năm nữa, huynh ông sẽ đưa cái thuyết đó ra, thì
người đầu tiên đứng cạnh huynh ông mà vỗ tay hoan hô sẽ
là tôi vậy. Huynh ông nghĩ xem, mặt tôi có thể đi làm tôi
đòi, làm chó săn đâu!</em>"
Nếu lấy con số 15 năm mà Phan Bội Châu đưa ra mà tính từ
năm 1907, thì cụ tin rằng tới năm 1922 người Việt Nam đã
đuổi được người Pháp, giành được độc lập rồi. Mà
chắc cụ cũng tin rằng đến năm đó dân Việt Nam sẽ đủ
trưởng thành để học hỏi các lý thuyết về thể chế dân
chủ. Phan Bội Châu là người tánh sôi nổi, quả quyết, nóng
nẩy, rất bi quan khi nói đến tinh thần nô lệ còn trong đầu
đồng bào nhưng lại rất lạc quan về triển vọng sẽ thay
đổi được tinh thần hủ lậu bằng tư tưởng tự do dân
chủ. Năm 1907 cụ đã tin rằng trong 10 đến 15 năm dân Việt Nam
có đủ khả năng hấp thụ các học thuyết dân chủ.
Chúng ta đã bước sang thế kỷ 21. Nhưng ở Việt Nam có nhiều
người bị bắt giam, chỉ vì muốn truyền bá các tư tưởng
tự do dân chủ. Có người chỉ dịch một tài liệu "<em>Dân
Chủ là gì?</em>" mà cũng bị chính quyền cộng sản kết
tội. Ông Hà Sĩ Phu mới bị công an Ðà Lạt cắt điện thoại,
để cắt đứt liên lạc qua internet. Họ nêu ra "sự cố kỹ
thuật" nhưng ai cũng biết Hà Sĩ Phu bị "bịt tai, bịt
miệng" chỉ vì ông cổ động cho tự do dân chủ; không những
thế, nhóm ông còn phổ biến tư tưởng Dân Chủ Xã Hội nữa.
Nghĩa là gần một trăm năm sau khi Phan Bội Châu tiên đoán dân
Việt Nam có đủ khả năng học tập về tinh thần dân chủ và
thể chế tự do thì Ðảng Cộng Sản vẫn chưa cho phép các nhà
trí thức Việt Nam được tự do tìm hiểu và không được tự
do phổ biến cho đồng bào hiểu chế độ tự do dân chủ là
thế nào!
Cứ như vậy, thì biết đến bao giờ người Việt Nam mới
thấm nhuần tinh thần tự do dân chủ?
Bởi vì tự do dân chủ không phải chỉ là những tư tưởng,
những học thuyết để học thuộc rồi đem ra bàn cãi, thảo
luận với nhau trước khi dùng, như các lý thuyết về kinh tế
hay lý thuyết vật lý học. Dân Chủ là một nếp sống. Một
quốc gia chỉ đáng gọi là có lối sống tự do dân chủ khi
nào người dân đã "thấm nhuần" tinh thần đó. Người dân
thấm rồi, sẽ thể hiện tự do dân chủ một cách tự nhiên,
trong nếp sống, nếp suy nghĩ, trong cách ăn ở, cách đối xử
của mình với mọi người, với từng cá nhân một hay là với
cả tập thể xã hội chung quanh.
Muốn tập nếp sống đó, cần thời gian rất lâu dài. Thời
Phan Bội Châu theo chủ nghĩa Tam Dân chắc cụ cũng theo con tính
ước đoán của Tôn Trung Sơn, cho là thời gian "giáo dục dân
chủ" cho quốc dân phải mất một thế hệ. Nhưng trong một
thế hệ, chắc cũng chỉ tập cho dân quen sử dụng các thủ
tục dân chủ thôi. Như người dân tập sống cho quen để dám
tự do bỏ phiếu chọn người đại biểu, dám ra ứng cử, dám
nói, dám làm theo ước vọng của mình, dám phê phán người
cầm quyền, vân vân. Còn tập cho người dân một nước cách
suy nghĩ tự nhiên theo tinh thần dân chủ, tự do, ngay trong đời
sống hàng ngày, thì có thể cần thời gian lâu hơn nữa.
Thí dụ như thói quen sợ hãi trước những người nắm quyền
hành, đó là tinh thần nô lệ đã bám rễ trong tâm lý người
Việt cũng như người Trung Hoa trong bao nhiêu thế kỷ trước.
Trong Lưu Cầu Huyết Lệ Tân Thư (viết năm 1903), Phan Bội Châu
mô tả những người "bình dân, bách tính" nước ta thấy
bọn lại thuộc (công chức) thì sợ như hùm sói; "<em>đến
chốn nha môn khiếp sợ hơn cả con rệp ở khe giường!</em>"
Trong cùng thời gian đó, Lương Khải Siêu ở bên Tàu cũng than,
"<em>Quốc dân chúng ta quá quen với chính thể chuyên chế nô
lệ, coi quốc gia là tài sản riêng của vua chúa, không phải
của hạng chúng mình.</em>"
Một thói quen của người dân những nước tự do dân chủ là
họ coi cả guồng máy nhà nước là dụng cụ chung để phục
vụ cho mình. Dân đến công sở làm giấy tờ có quyền yêu
cầu nhân viên nhà nước làm cho mình, chỉ dẫn cho mình cách
làm cho đúng luật lệ. Ngược lại, những công chức trong một
nước tự do dân chủ thì tự nhiễm thói quen coi mình có bổn
phận phục vụ cho người dân khi họ đến công sở; có bổn
phận giúp dân làm đúng thủ tục, luật lệ. Không bao giờ
một nhân viên nhà nước nhìn người dân đến sở mình như là
họ đến xin ân huệ, nhờ vả mình. Guồng máy nhà nước là
một nơi làm dịch vụ hành chánh giúp dân làm đúng luật lệ,
công chức được trả lương để làm dịch vụ đó; chứ không
được làm khó dễ dân khi họ không biết rõ luật lệ.
Người dân sống trong chế độ chuyên chế thì có những thói
quen khác hẳn. Họ đến công sở mà rụt rè, lo sợ. Sợ, vì
các công chức là những "chuyên gia" về thủ tục hành
chánh, độc quyền sử dụng các thủ tục đó, giống như các
pháp sư Ai Cập thời Thượng cổ độc quyền biết các bùa,
chú, đóng vai trung gian giữa thế giới loài người với các
thần thánh ở trên cao! Người dân trong chế độ chuyên chế
muốn biết các bùa phép hành chánh thì phải xin các quan lại
dậy bảo, giống như xin ân huệ các thần linh. Sợ sệt như con
rệp nép trong khe giường, Phan Bội Châu ví không ngoa!
Xin kể một câu chuyện có thật. Một người Việt ở nước
ngoài về thăm Hà Nội vào khoảng năm 1995, thời điện thoại
di động chưa thịnh hành. Cô ở nhà người cháu, gia đình
thuộc loại có chức vị, trong nhà có máy điện thoại. Cô
muốn gọi ra ngoại quốc, nên quay số nhà Bưu Ðiện, đổi
mấy số rồi cũng có người trả lời. Cô xin cho biết số
của bộ phận phụ trách điện thoại ra nước ngoài, nhờ một
người tìm được nhân viên phụ trách có thể hỏi về cước
phí. Gặp được nhân viên đó rồi mới hỏi giờ nào được
hưởng giá rẻ nhất, vân vân. Sau cuộc điện đàm kéo dài,
mấy người cháu trầm trồ nói: "<em>Cô hách quá</em>!"
Bà cô ngạc nhiên: "<em>Hách cái gì?</em>" "<em>Cô nói
chuyện với mấy nhân viên Bưu Ðiện, bắt họ phải đi tìm
người có thể trả lời cô, thế mà họ cũng phải chiều!
Rồi giọng cô nói cũng thản nhiên y như cô nói với chúng cháu
vậy!</em>" Bà cô lại ngạc nhiên! Bà đã thưa, hỏi rất lễ
độ, lúc nào cũng nói "<em>xin làm ơn, xin cảm ơn,</em>" vân
vân. Cái gì đã khiến cho mấy người cháu, tuổi từ 40 đến
50, nghe mà nghĩ rằng bà cô "hách?" Tất cả chỉ vì bà cô
đã quen coi nhân viên công sở cũng là người cung cấp dịch
vụ cho mình, mình không biết thì có quyền hỏi, họ tất nhiên
sẽ lễ phép trả lời! Bà không có thói quen nhìn nhân viên nhà
nước như các đấng bề trên nắm quyền ban phát ân huệ khi
trả lời câu hỏi của dân chúng.
So sánh thói quen của những người dân sống trong chế độ
khác nhau, dân chủ khác với độc tài, chúng ta phải tự hỏi,
sau khi thể chế thay đổi thực rồi, cần phải mất bao nhiêu
năm thì những người sống trong một nước độc tài chuyên
chế mới tập được thói quen suy nghĩ, tập được những hành
vi của người dân sống trong xã hội tự do dân chủ?
Nếu người dân một nước vẫn sợ công chức như hùm, như
sói; đến công sở thì nhút nhát như con rệp trong khe giường,
thì dù có ban hành một bản hiến pháp "dân chủ tuyệt
vời" chăng nữa, làm sao quốc gia đó gọi là sống dân chủ
được?
Một cách tập thói quen sống tự do dân chủ, là tập sinh hoạt
tập thể. Vào những năm 1964 đến 1968 ở miền Nam Việt Nam có
những phong trào thanh niên rất sống động. Phong trào sinh hoạt
học đường đã tạo cơ hội cho các học sinh tập sống tập
thể. Các hội đoàn thanh niên được tự do thành lập đã phát
triển rất nhanh, trong đó phần lớn nhắm mục đích phục vụ
xã hội, sinh hoạt văn nghệ, tôn giáo, vân vân. Nhưng chính khi
tập họp lại để hoạt động với nhau, các thanh niên, học
sinh thời đó đã tập sống các quy tắc dân chủ ngay trong tập
hợp của mình. Ðó là những hạt giống gieo rắc tinh thần tự
do dân chủ, nếu tiếp tục trong một thế hệ sẽ đào tạo
được một xã hội công dân sống động. Chính xã hội công
dân là nền tảng của chế độ dân chủ. Bởi vì chỉ khi nào
người công dân trong nước tự mình tập quản trị những tổ
chức, tập thể của mình, bên ngoài lãnh vực do guồng máy nhà
nước lo, thì lúc đó dân mới tập sống theo tinh thần dân
chủ. Chỉ khi nào xã hội công dân phát triển thì dần dần
cả xã hội mới bắt đầu thấm nhuần tinh thần dân chủ tự
do!
Phan Bội Châu tin rằng năm 1922 dân Việt Nam đủ trưởng thành
để bắt đầu học nếp sống tự do dân chủ. Nếu bây giờ
dân tộc Việt Nam mới bắt đầu, thì trong một vài thế hệ,
nếp sống đó mới hy vọng thành hình. Muốn người dân tập
nếp sống, nếp suy nghĩ tự do dân chủ thì phải phát triển
xã hội công dân. Muốn vậy, phải trả lại ngay cho người dân
các quyền như hội họp tự do, phát biểu tự do. Ðể chậm
ngày nào là mang tội với tổ tiên ngày đó.
<strong>Chú thích:</strong> <em>Bản dịch lá thư Phan Bội Châu
"gửi Hy Mã tiên sinh" in trong Phan Bội Châu Toàn Tập, tập 2,
nhà xuất bản Thuận Hóa, 1990, trang 22. Lưu Cầu Huyết Lệ Tân
Thư in trong Tập 1, trang 143-149.</em>
***********************************
Entry này được tự động gửi lên từ trang Dân Luận
(http://danluan.org/node/5038), một số đường liên kết và hình
ảnh có thể sai lệch. Mời độc giả ghé thăm Dân Luận để
xem bài viết hoàn chỉnh. Dân Luận có thể bị chặn tường
lửa ở Việt Nam, xin đọc hướng dẫn cách vượt tường lửa
tại đây (http://kom.aau.dk/~hcn/vuot_tuong_lua.htm) hoặc ở đây
(http://docs.google.com/fileview?id=0B_SKdt9lFNAxZGJhYThiZDEtNGI4NC00Njk3LTllN2EtNGI4MGZhYmRkYjIx&hl=en)
hoặc ở đây (http://danluan.org/node/244).
Dân Luận có các blog dự phòng trên WordPress
(http://danluan.wordpress.com) và Blogspot (http://danluanvn.blogspot.com),
mời độc giả truy cập trong trường hợp trang Danluan.org gặp
trục trặc... Xin liên lạc với banbientap(a-còng)danluan.org để
gửi bài viết cho Dân Luận!
Không có nhận xét nào:
Đăng nhận xét